II SA/Łd 266/05

Dnia 30 sierpnia 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Zygmunt Zgierski, Sędziowie Sędzia WSA: Jolanta Rosińska (spr.), Sędzia WSA: Sławomir Wojciechowski, Protokolant Referendarz sądowy: Leszek Foryś, po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2005 roku na rozprawie sprawy ze skargi C. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]. Decyzją z dnia [...], Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przyznał C.P. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych za okres 17 miesięcy od kwietnia 1943 roku do sierpnia 1944 roku, czyli do wyzwolenia miejsca represji. Organ odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz., 395 ze zm.) za miesiąc marzec 1943 roku i za okres od września do maja 1945 roku. W dniu 18 czerwca 2004 roku C. P. złożył do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosek o ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznane uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Skarżący wskazał, że w nadesłanej przez niego opinii uzyskanej w Oddziale Wojewódzkim w Ł. Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę określono, iż doznał represji w okresie od marca 1943 roku do maja 1945 roku, czyli przez okres 26 miesięcy. Zaznaczył, że wskazana opinia została nadesłana do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych 27 grudnia 2003 roku. Skarżący zwrócił uwagę, że decyzja o przyznaniu uprawnienia do świadczenia pieniężnego została wydana dopiero po upływie prawie pół roku od momentu uzupełnienia przez skarżącego wniosku o opinię właściwego stowarzyszenia osób poszkodowanych. Wskazał, iż zgodnie z art. 35 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego organy administracji publicznej obowiązane są załatwiać sprawy bez zbędnej zwłoki. A sprawy szczególnie skomplikowane - nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania. Decyzją z dnia [...], Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...], Nr [...] o przyznaniu uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowego za okres od kwietnia 1943 roku do sierpnia 1944 roku. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ podał, iż nie było możliwości zaliczenia skarżącemu okresu pobytu na deportacji po dniu 17 września 1944 roku. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na wybrane opracowania historyczne, wskazał, że zajęcie przez aliantów okolic miejscowości do której deportowano skarżącego nastąpiło w połowie września 1944 roku natomiast praca świadczona po wyzwolenia danego terenu spod okupacji, choćby nadal była wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych. Organ wyjaśnił, również, że nie było możliwe zaliczenie skarżącemu miesiąca marca 1943 roku i września 1944 roku gdyż, świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej przysługuje za każdy pełen miesiąc pracy. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, C. P. wskazał, że przepis art. 2, pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, zawierający definicję represji w rozumieniu ustawy, dotyczy całego okresu wojny w latach 1939 – 1945, a nie tylko okresu do wyzwolenia danego terytorium zwłaszcza, że powrót do Polski był niemożliwy z uwagi na dalszą okupację na terytorium Polski. Zaznaczył, że decyzje o deportacji wydawane były przez niemieckie władze okupacyjne i obowiązywały do zakończenia okupacji na ziemiach polskich. W końcowej części skargi ponownie wskazał na przewlekłość postępowania w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazał, iż z uwagi na długotrwałe rozpatrywanie jego wniosków poniósł straty finansowe oraz zaznaczył, iż w decyzji z dnia [...] organ nie odniósł się do wysuwanych zarzutów dotyczących przewlekłości postępowania. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że skarżący przebywał na deportacji od dnia 7 marca 1943 roku, natomiast świadczenie z tytułu deportacji wypłacane jest za każdy pełen miesiąc trwania pracy. Stwierdził ponadto, iż nie było możliwości zaliczania skarżącemu pobytu na deportacji po wrześniu 1944 roku, czyli po zajęciu miejscowości w której przebywał skarżący przez wojska alianckie, bowiem pobyt na deportacji po tej dacie nie był już represją w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Odpowiadając na zarzuty skarżącego dotyczące przewlekłego rozpatrywania jego wniosków i poniesionych z tego tytułu strat finansowych organ wyjaśnił, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przyznaje jedynie prawo do świadczenia określonego w przywołanej powyżej ustawie, natomiast samo świadczenie wypłaca właściwy organ emerytalno - rentowy, na wniosek osoby uprawnionej złożony w tym organie wraz z decyzją stwierdzającą uprawnienie do tego świadczenia. Wypłata świadczenia następuje za okres nie dłuższy niż 3 miesiące kalendarzowe poprzedzające miesiąc zgłoszenia wniosku. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie ma prawnej możliwości wypłaty rekompensaty za okres pozostawania bez prawa do świadczenia pieniężnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej ( § 2 art. 1 powołanego aktu ). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 12 października 2004 r. wydane zostały z naruszeniem przepisu art. 7, 9 i 77 Kpa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy oraz art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela przyjętej przez organ wykładni przepisu art. 2 pkt 2 wskazanej powyżej ustawy, a wynikającej z wyroku NSA z dnia 9 sierpnia 2001 r., sygn. akt VSA 3877/00 – LEX nr 50152). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego prezentowany jest również całkowicie odmienny pogląd, zgodnie z którym określenie "zakończenie wojny" należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. 8 maja 1945 r., a nie do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (vide: wyrok SN z dnia 25 marca 1999 r., sygn. III RN 158/98 – OSNAPU 2000, Nr 3, poz. 86, wyrok NSA, Ośrodka Zamiejscowego w Łodzi z dnia 7 czerwca 2002 r. sygn. II SA/Łd 535/00 - niepublikowany). Za przyjęciem tego odmiennego poglądu przemawiają co najmniej trzy argumenty. Po pierwsze, w powołanym przepisie art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) mówi się o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja1945 r. Ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Po drugie, przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Po trzecie zaś, działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie i trudno uznać, aby organ orzekający w niniejszej sprawie posługując się nawet opracowaniami historycznymi miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów tym bardziej, że znane są również przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym – przechodzenia konkretnych terenów z rąk do rąk. W tej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996r. Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, a sporządzone przez władze francuskie zdają się potwierdzać fakt pobytu rodziny skarżącego na deportacji w okresie od dnia 1marca 1943 r. do dnia 12 czerwca 1946 r. Nie można zatem wykluczyć, iż gospodarstwo rolne, w którym pracowała cała rodzina po dniu 17.09. 1944 r. nadal pozostawało w rękach Niemców i Polacy zmuszeni byli do wykonywania w nim pracy, a ponadto powrót do Polski nie był możliwy z uwagi na fakt pozostawania Polski pod okupacją niemiecką. Okoliczności tych organ nie ustalił i nie rozważył uchybiając tym samym obowiązkowi wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy. W zaistniałym stanie rzeczy organ winien pouczyć skarżącego o możliwości składania wniosków dowodowych, przeprowadzić postępowanie dowodowe, przesłuchać skarżącego, czy też wskazane przez niego osoby w celu ustalenia warunków pobytu rodziny skarżącego na terenie Francji po 17.09.1944 r., wykonywania pracy, możliwości powrotu do Polski i daty powrotu do Polski z deportacji. Z przytoczonych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.