II SA/Łd 274/06

Dnia 31 sierpnia 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek, Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.), Asesor WSA Renata Kubot-Szustowska, Protokolant asystent sędziego Marcin Stańczyk, po rozpoznaniu w dniu 31 sierpnia 2006 roku na rozprawie sprawy ze skargi M. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych znak: [...] z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [....] [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę złotych 200 (dwieście) tytułem zwrotu kosztów postępowania. W dniu 27 maja 2003r. M. M. złożyła wniosek o uchylenie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...], utrzymującej w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...] o umorzeniu postępowania administracyjnego w sprawie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w La Motte, gm. Allemant, okręg Soissons (okupowane terytorium Francji), w okresie od kwietnia 1944r. do grudnia 1945r., z powodu złożenia w/w wniosku już po ustawowym terminie, tj. po 31. 12. 1999r. Decyzją z dnia [...], Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia [...] Nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] Nr [...] oraz odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej ustawie z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu organ wskazał, iż myśl art. 154 K.p.a. decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Z uwagi na fakt, iż wniosek strony nie został rozpatrzony merytorycznie należało zdaniem organu uchylić obie przedmiotowe decyzje i rozpoznać wniosek o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, tj. zaświadczenia Mera gm. Allemant z dnia [...], wpisów w karcie osobowej strony z dnia 21. 03. 1951r. oświadczenia strony w piśmie z dnia 17. 11. 2000r. oraz deklaracji we wniosku przyznanie świadczenia, wynika zdaniem organu, że strona w okresie od początku 04. 1944r. najpóźniej do 03. 09. 1945r., tj. do zajęcia rejonu Allemant przez wojska alianckie, była deportowana i wykonywała pracę przymusową w miejscowości La Motte, gm. Allema okręg Soissons (Francja). Praca wykonywana po tym terminie, tj. po 03. 09. 1944r. nie stanowi już zdaniem organu represji rozumieniu ww. przepisu cyt. ustawy. W związku z faktem, iż praca przymusowa była wykonywana w okresie krótszym niż pełne 6 miesięcy, tj. w okresie maksimum 5 miesięcy i 3 dni, zdaniem organu świadczenie stronie nie przysługuje. W dniu 16 września 2005r. M. M. złożyła wniosek o uchylenie powyższej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Decyzją z dnia [...] Nr [...] na podstawie art. 154 § 1 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do prac przymusowej oraz osadzonym o obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz 395 z późn. zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu powyższego wniosku, odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia [...] Nr [...]. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ ponownie podniósł, iż w toku prowadzonego postępowania ustalono na podstawie między innymi dokumentu francuskiego wystawionego w dniu [...] w m. Allemant we Francji, pisma strony 17.11.2000r. i kwestionariusza z dnia 23.07.2003r., iż strona deportowana została wraz z rodzicami na terytorium okupowanej części Francji do miejscowości La Motte w Ardenach i przebywała w niej od kwietnia 1944r. Ponieważ zgodnie z art. 3 ust. 1 cyt. ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do prac przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR "świadczenie przysługuje (...) za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2", a ta mogła być świadczona dopiero po przybyciu do miejsca docelowego deportacji, datę powyższą organ uznał za początek represji. Jako datę końcową okresu podlegania represjom organ przyjął datę 15 września 1944r. powołując się na datę zajęcia przez aliantów Departamentu Ardeny, wskazaną w wyszczególnionych pozycjach książkowych. Zdaniem organu nie jest możliwe zaliczenie stronie okresu pobytu na deportacji po dniu 15 września 1944r., ponieważ pobyt po tej dacie nie stanowił już represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a cyt. ustawy. W dniu 18 listopada 2005r. M. M. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1, w związku z art. 127 § 3 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do prac przymusowej oraz osadzonym o obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] Nr [...]. W uzasadnieniu organ stwierdził, iż wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż pobyt M. M. na terytorium III Rzeszy trwający od kwietnia 1944r., po dniu 3 września 1944r., stracił charakter represji w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. Na powyższe rozstrzygnięcie w dniu 6 marca 2006r. M. M. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. W treści pisma skarżąca podniosła, iż po dacie wyzwolenia przyjętej przez organ, czyli po 3 września 1944r. z powodu braku środków pieniężnych i transportu nie mogła od razu powrócić do Polski. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji, wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 powołanego aktu). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] wydane zostały z naruszeniem przepisu art. 7 i 77 K.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy oraz art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Zgodnie z art. 2. ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym...represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, bądź na terytorium Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela przyjętej przez organ wykładni przepisu art. 2 pkt 2 wskazanej powyżej ustawy, a wynikającej z wyroku NSA z dnia 9 sierpnia 2001 r., sygn. akt VSA 3877/00 – LEX nr 50162. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego prezentowany jest również całkowicie odmienny pogląd, zgodnie z którym określenie "zakończenie wojny" należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. 8 maja 1945 r., a nie do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (vide: wyrok SN z dnia 25 marca 1999 r., sygn. III RN 158/98 – OSNAPU 2000, Nr 3, poz. 86, wyrok NSA, Ośrodka Zamiejscowego w Łodzi z dnia 7 czerwca 2002 r. sygn. II SA/Łd 535/00 - niepublikowany). Za przyjęciem tego odmiennego poglądu przemawiają co najmniej trzy argumenty. Po pierwsze, w powołanym przepisie art. 2 ustawy z dnia z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) mówi się o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja1945 r. Ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Po drugie, przed zakończeniem wojny nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Po trzecie zaś, działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie i trudno uznać, aby organ orzekający w niniejszej sprawie posługując się nawet opracowaniami historycznymi miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów tym bardziej, że znane są również przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym – przechodzenia konkretnych terenów z rąk do rąk. Tym bardziej, iż organ administracji również w kolejnych decyzjach wskazuje różne daty wyzwolenia przedmiotowego regionu. W decyzji z [...] organ bez szerszego uzasadnienia jako datę wyzwolenia wskazuje dzień 3 września 1944r. Z kolei w decyzjach z [...] oraz [...] powołując się na rozbieżne źródła historyczne organ wskazuje odpowiednio 15 września 1944r. i 3 września 1944r. Powyższa sytuacja potwierdza, iż nie można jednoznacznie określić zakończenia działań wojennych na terenach, na które deportowano skarżącą. W takiej sytuacji tylko data 8 maja 1945r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996r. Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy potwierdzają jedynie fakt pobytu rodziny skarżącej na deportacji do 1945r. Nie można zatem wykluczyć, iż gospodarstwo rolne, w którym pracowała cała rodzina po dniu 3 września 1944 r. nadal pozostawało w rękach Niemców i Polacy zmuszeni byli do wykonywania w nim pracy, a ponadto powrót do Polski nie był możliwy z uwagi na fakt pozostawania Polski pod okupacją niemiecką. Uzasadnione wątpliwości istnieją również w odniesieniu do początkowej daty deportacji. Strona w swoich oświadczeniach podaje kilka dat: styczeń 1944r., kwiecień 1944r., kwiecień 1943r. oraz maj 1944r. W tym zakresie organ bez szerszego uzasadnienia przyjął datę – kwiecień 1944r. Zgodnie z brzmieniem art. 7 K.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Po myśli art. 77 K.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. § 3 wskazanego przepisu wskazuje ponadto, iż organ przeprowadzający postępowanie na wezwanie organu właściwego do załatwienia sprawy (art. 52) może z urzędu lub na wniosek strony przesłuchać również nowych świadków i biegłych na okoliczności będące przedmiotem tego postępowania. W realiach rozpatrywanej sprawy określenie zarówno początkowej, jak i końcowej daty podlegania represjom przez skarżącą wywołuje wątpliwości. Dotyczą one w szczególności istotnych braków w zakresie postępowania dowodowego oraz niedostatecznego wyjaśnienia okoliczności faktycznych. W zaistniałym stanie rzeczy organ winien przeprowadzić postępowanie dowodowe, przesłuchać skarżącą w celu precyzyjnego ustalenia czasu pobytu rodziny skarżącej na terenie Francji, wykonywania pracy, możliwości powrotu do Polski i daty powrotu do Polski z deportacji. Okoliczności tych organ nie ustalił i nie rozważył uchybiając tym samym obowiązkowi wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy. Taka zaś sytuacja stanowi naruszenie przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Z przytoczonych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. O zwrocie poniesionych przez skarżącą kosztów postępowania orzeczono zgodnie z art. 200, 205 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm).