II SA/Łd 276/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Rymaszewska, Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.), Protokolant Agnieszka Ratajczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi S. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] Nr [...]; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz S. S. kwotę 200,00 zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. II SA/Łd 276/06 UZASADNIENIE Decyzją (Nr [...] ) z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. uchylił decyzję własną z dnia [...] (Nr [...] ) o umorzeniu postępowania administracyjnego i odmówił S. S. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż z uwagi na pismo strony złożone w sprawie zakończonej decyzją własną z dnia [...] oraz na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 czerwca 2003r. (sygnatura akt P 24/02), w którym Trybunał stwierdził niegzodność art. 4 ust. 5 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, w oparciu o które wydano poprzednie decyzje, z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zasadnym było orzeczenie o uchyleniu decyzji z dnia [...] W dalszej części organ wskazał, iż strona wystąpiła o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie art. 2 ust. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSSR, jednakże z zebranego w sprawie materiału wynika, iż strona przebywała na deportacji krócej niż określone w powołanym przepisie, wymagane, 6 miesięcy. Zgodnie z przepisem art. 2 ust. 2 lit. a w/w ustawy okres deportacji ma trwać, co najmniej 6 miesięcy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Pan S. oświadczył, iż w połowie października 1943r. wraz z rodziną został wywieziony przez Niemców z S. do P. , następnie do obozu przesiedleńczego w Ł. , a po kilku dniach do P. . W dniu 19 kwietnia 1944r. został przewieziony do Francji, gdzie pracował w gospodarstwie rolnym należącym do Niemca, do Polski powrócił wiosną 1945 roku. Decyzją (Nr [...] ) z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] o umorzeniu postępowania administracyjnego i w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Uzasadniając organ przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania, wskazał, iż wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. Wyjaśnił, iż Pan S. wnosił o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w Ł. oraz z tytułu deportacji do pracy przymusowej na terytorium Francji. Jednakże pobyt w obozie przesiedleńczym nie może być podstawą do przyznania świadczenia określonego w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSSR, ponieważ kwestię pobytu w takich obozach regulują przepisy odrębne ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego i sprawa w tym przedmiocie zostanie rozstrzygnięta w odrębnym postępowaniu. Z kolei przymusowy pobyt strony na deportacji we Francji trwał od dnia 17 kwietnia 1944r. (zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł. ) do dnia 15 września 1944r. tj. do dnia wyzwolenia Saint-Pierremont k/Stenay, ustalonej na podstawie wydawnictwa "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana, Lester Perfect International, Warszawa 1995. Okres deportacji to zaledwie 4 miesiące i 29 dni, praca wykonywana po 15 września 1944r. utraciła przymiot przymusowości, zatem nie można przyjąć, iż spełniona została sformułowana przez ustawodawcę przesłanka, iż okres deportacji ma trwać co najmniej 6 miesięcy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi strona podniosła, iż zaskarżona decyzja przeczy wszelkim regulacjom prawnym i prawu w tym zakresie. Zakwestionował sposób obliczenia okresu pobytu na deportacji, wniósł o ponowne sprawdzenie wszystkich poczynionych ustaleń i niezaprzeczanie faktom, które miały miejsce. Skarżący podkreślił, iż jako dziecko został deportowany wraz z całą rodzinom, pracował w gospodarstwie rolny, ciężko chorował na zapalenie płuc, do chwili obecnej leczy astmę i nie zgadza się na lekceważenie jego osoby. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, iż sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej pod kątem jej zgodności z prawem (art. 1 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. nr 153, póz. 1269 ze zm.). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 2 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, póz. 1270 ze zm. ). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić w całości lub części (art. 145 § 1 ust.1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), stwierdzić jej nieważność w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 ust. 2 w/w ustawy). Ewentualnie stwierdzić, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 ust. 3 w/w ustawy). W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Przy czym sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Rozpatrując złożoną skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd dopatrzył się szeregu uchybień, których skutkiem było uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] Podstawę prawną zaskarżonych rozstrzygnięć Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSSR. Powołując się na przepis art. 2 ust. 2 lit. a w/w ustawy strona skarżąca wniosła o przyznanie jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego, podnosząc, iż była poddana represjom poprzez deportację do pracy przymusowej. Zgodnie zaś z art. 2 ust. 2 lit. a w/w ustawy "represją" jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W świetle powyższego dla wykazania czy konkretna osoba była poddana represjom istotne jest ustalenie czy była deportowana do pracy przymusowej oraz jak długi był okres trwania tej represji. W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości okoliczność, iż w dniu 17 kwietnia 1944r. skarżący został wywieziony wraz z rodziną do Francji, datę tę potwierdziło Archiwum Państwowe w Ł. w piśmie z dnia [...]. Kwestią sporną pozostaje natomiast ustalenie czasookresu trwania deportacji do pracy przymusowej, pobytu poza miejscem zamieszkania. Po pierwsze w przytoczonym powyżej przepisie art. 2 ust. 2 lit. a w/w, ustawodawca zakreślił minimalny czas trwania okresu deportacji tj. represja w postaci deportacji do pracy przymusowej ma trwać "co najmniej 6 miesięcy". Po drugie zaś, wskazał czasookres w którym taka represja ma wystąpić, uczynił to poprzez użycie zwrotu "w okresie wojny". Oznacza to, iż tak rozumiana represja zgodnie z intencją ustawodawcy obejmuje całkowity okres trwania wojny na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych. Za początek tego okresu należy zatem przyjąć datę 1 września 1939r., datę końcową wyznacza zaś dzień 8 maja 1945r. Powyższe znajduje potwierdzenie również w orzecznictwie sądowym, w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999r., III RN 158/98, publ. OSNP 2000/3/86, Sąd Najwyższy wprost wskazał, iż "użyte w art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, pojęcie "deportacji" odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc dotyczy okresu od dnia 1 września 1939 roku do dnia 8 maja 1945 roku". Dodatkowo ustawodawca położył nacisk na fakt samego wywiezienia do pracy przymusowej, a więc na okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Uzasadnione jest to faktem, iż przed definitywnym zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały walki i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę, kończyły się w różnym okresie i trudno uznać, aby organ orzekający w niniejszej sprawie posługując się nawet opracowaniami historycznymi miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensywy III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk". W tej sytuacji jedynie data 8 maja 1945r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 ust. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSSR. Reasumując powyższe wywody należy powtórzyć, iż nie ma wątpliwości odnośnie samego faktu deportacji strony skarżącej, nie można jednak wykluczyć, że gospodarstwo rolne, w którym pracował skarżący po dniu 15 września 1944r. (data wyzwolenia ustalona przez organ) nadal pozostawało w rękach Niemców i Polacy byli zmuszeni do wykonywania w nim pracy. Powrót do kraju nie był możliwy z uwagi na fakt pozostawania Polski pod okupacją niemiecką. Uwzględniając, iż skarżący znajdował się na terenie Francji, był osobą małoletnią, nie sposób uznać, iż w przyjętej przez organ dacie wyzwolenia, strona miała realną możliwość powrotu do kraju, okoliczności te organ winien ponownie zbadać. Sąd orzekający zgadza się, iż datą końcową okresu represji jest data 8 maja 1945r. i podziela w tym zakresie ukształtowaną linię orzeczniczą, zgodnie, z którą określenie "zakończenie wojny" należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. daty 8 maja 1945 roku, a nie do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999r., III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r, II SA/Łd 535/00, niepublikowany). W kontekście powyższego zwrócić należy również uwagę na fakt naruszenia przez organ administracji publicznej przepisu art. 81 kpa zgodnie, z którym okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwości wypowiedzenia się, co do przeprowadzenia dowodów. W powołanym przepisie sformułowane zostało prawo strony do wypowiedzenia "ostatniego słowa" w sprawie stanowiącej przedmiot postępowania administracyjnego. Przepis ten stanowi konkretyzację zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym (art. 10 kpa) w odniesieniu do postępowania wyjaśniającego. Obowiązkiem organu jest zatem pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i wypowiedzenia się, złożenia końcowego oświadczenia, bowiem dana okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną jedynie, gdy organ zapewnił stronie możność ustosunkowania się co do przeprowadzonych dowodów. Przepis art. 81 kpa nie wymaga, aby strona rzeczywiście wypowiedziała się co do wszystkich dowodów, wystarczy gdy z akt sprawy wynika, że organ zapewnił stronie taką możliwość, chociażby strona z tej możliwości nie skorzystała. Zachowanie wymagań art. 79 kpa i art. 81 kpa niezależnie od wagi i treści przeprowadzanego dowodu, jest bezwzględnym obowiązkiem organu administracji państwowej. Naruszenie tego obowiązku stanowi naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, mającym istotny wpływ na wynik sprawy- wyrok NSA z dnia 13 lutego 1986r., II SA 2015/85, publ. ONSA 1986/1/13. W aktach administracyjnych niniejsze sprawy nie znajduje się żaden dokument, który stanowiłby końcowe oświadczenie strony ani też żaden dokument potwierdzający zawiadomienie skarżącego o zakończeniu postępowania dowodowego i wezwania do wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego. Realizacja tych uprawnień ma znaczenie chociażby z uwagi na okoliczność, iż dopiero w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] pojawiła się wzmianka o ustaleniu na podstawie wydawnictwa "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana, Lester Perfect International, Warszawa 1995, daty wyzwolenia miejscowości, w której przebywał skarżący. Strona skarżą, której nie pouczono o prawie do wypowiedzenia się, do zapoznania z materiałem nie miała możliwości odnieść się do treści tego źródła informacji, które przez organ zostało uznane za posiadające szczególne znaczenie dla wyjaśnienia sprawy. Wskazać również należy, iż organ orzekający, który winien zebrać wnikliwie i szczegółowo cały materiał sprawy a następnie na jego podstawie orzekać, w żaden sposób nie odniósł się do ustaleń poczynionych przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, z których to ustaleń wynika, iż skarżący przebywał na deportacji 13 miesięcy. Pominął również pismo mera z miejscowości Saint-Pierremont, gdzie przebywał skarżący, z którego wynika, iż rodzina S. i L. pracowała w gospodarstwie rolnym pod zarządem niemieckim w okresie od maja 1943r. do grudnia 1945r. Ponadto sformułowane przez organ uzasadnienia podjętych decyzji nie czynią zadość określonym przepisom prawa wymogom (art. 107 § 3 kpa). W szczególności w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] organ nie podał przesłanek, którymi kierował się przy podjęciu decyzji, materiału dowodowego na podstawie, którego uznał, iż strona nie spełnia wskazanego w art. 2 ust. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSSR, warunku, iż deportacja ma trwać co najmniej 6 miesięcy. Organ nie wypełnił tym samym ciążącego na nim obowiązku sporządzenia uzasadnienia zgodnie ze wskazanymi przepisem prawa wymogami (art. 107 § 3 kpa), który to obowiązek wiąże się z zasadą przekonywania (art. 11 kpa) oraz z wyrażoną w art. 8 kpa zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz świadomości i kultury prawnej obywateli (por. wyrok NSAz dnia 26 października 1984r, II SA 1161/84, ONSA 1984/2/97). Reasumując powyższe wywody należy wskazać, iż postępowanie administracyjne zmierzające do ustalenia czy strona skarżąca spełnia przesłanki określone w art. 2 ust. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSSR, zostało przeprowadzone z szeregiem uchybień a uchybienia te miały istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu organy administracji publicznej l jak i II instancji naruszyły przepisy prawa materialnego tj. przepis art. 2 pkt 2 lit a w/w ustawy, jak również zasady postępowania określone m.in. w art. 7, art. 10, art. 77 § 1, art. 80, art. 81 Kodeksu postępowania administracyjnego a naruszenia te miały istotny wpływ na wynik sprawy. Uchybienia organu należy upatrywać także w uzasadnieniach decyzji, jak wykazane zostało powyżej taki sposób formułowania uzasadnień stanowi istotne naruszenie art. 107 § 3 kpa. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien dokładnie wyjaśnić wszystkie elementy stanu faktycznego istotne dla rozstrzygnięcia i rozważyć ich ocenę w świetle przesłanek wskazanych w art. 2 ust. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, a wywiedzione w ten sposób stanowisko uzasadnić zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa. Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.