II SA/Łd 276/17

Dnia 17 maja 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka, Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.), Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Protokolant Sekretarz sądowy Izabela Bielińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 maja 2017 roku sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta O. z dnia [...] znak [...]. LS Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. z 2016r., poz. 23 ze zm.), powoływanej dalej jako "k.p.a.", art. 3 pkt 10, art. 4 ust. 1 i 2, art. 5, art. 8 oraz art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2016r., poz. 1518) – powoływanej jako: "u.ś.r." – utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta O. z dnia [...], nr [...], orzekającej o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia: - zasiłku rodzinnego na dziecko do 5 lat, przyznany na A. K. za okres od 1 listopada 2015r. do 30 kwietnia 2016r. w kwocie 89,00 zł. miesięcznie; - zasiłku rodzinnego na dziecko w wieku od 5 lat do 18 lat, przyznany na A. K. za okres od 1 maja 2016r. do 31 października 2016r. w kwocie 118,00 zł miesięcznie; - dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka przyznanego na podstawie art. 11a ust. 1 pkt 2 na A. K.w kwocie 265,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2015r. do 31 października 2016r.; - dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego do 5 roku życia przyznany na A. K. w kwocie 80,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2015r. do 30 kwietnia 2016r.; - dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego powyżej 5 roku życia przyznany na A. K. w kwocie 100,00 zł miesięcznie na okres od 1 maja 2016r. do 31 października 2016r. Kolegium wyjaśniło, że decyzją z dnia [...], nr [...], Burmistrz Miasta O. przyznał J. K. prawo do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dziecko A. K. na okres od dnia 1 listopada 2015r. do 31 października 2016r. zgodnie ze złożonym przez stronę wnioskiem z dnia 23 października 2015r., uznając, iż zostały spełnione przesłanki wynikające z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Decyzją z dnia [...], nr [...], Burmistrz Miasta O. zmienił decyzję z dnia [...], nr [...], w ten sposób, że zmienił dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka przyznany na podstawie art. 11a ust. 1 pkt 2, przyznając na A. K. kwotę 265,00 zł miesięcznie, w okresie od 1 listopada 2015 do 30 listopada 2015r., kwota do wypłaty za miesiąc listopad 2015r. wynosi 80,00 zł tytułem wyrównania oraz przyznał dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego do 5 roku życia, przyznając na A. K. kwotę 80,00 zł miesięcznie w okresie od 1 listopada 2015r. do 30 listopada 2015r. Decyzją z dnia [...], nr [...], Burmistrz Miasta O. zmienił decyzję z dnia [...], nr [...], w ten sposób, że zmienił dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka przyznany na podstawie art.11a ust. 1 pkt 2 przyznając na A. K. kwotę 265,00 zł miesięcznie, w okresie od 1 grudnia 2015r. do 31 października 2016, kwota do wypłaty za miesiąc od 1 grudnia 2015r. do 29 lutego 2016r. wynosi 80,00 zł miesięcznie, przyznał dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego do 5 roku życia, przyznając na A. K. kwotę 80,00 zł miesięcznie, w okresie od 1 grudnia 2015r. do 30 kwietnia 2016r. oraz przyznał dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego powyżej 5 roku życia, przyznając na A. K. kwotę 100,00 zł miesięcznie w okresie od 1 maja 2016r. do 31 października 2016r. W dniu 30 listopada 2016r. do organu I instancji zgłosiła się J. K. z wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dziecko A. K. na okres zasiłkowy 2016/2017. Z załączonego do wniosku odpisu aktu urodzenia wynika, iż od dnia 26 sierpnia 2015r. P. D. Ł. uznał ojcostwo dziecka A. K.. W związku z powyższym zmianie uległo także nazwisko dziecka z K. na Ł.. W okresie od 1 września 2015r. do 31 października 2016r. J. K. nie zgłosiła do organu I instancji faktu uznania ojcostwa ww. dziecka i pobierała zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz dodatku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego. Następnie organ odwoławczy przytoczył treść art. 7 pkt 5 i art. 11a u.ś.r. i stwierdził, że w związku z tym, iż od dnia 26 sierpnia 2015r. P. D. Ł. uznał ojcostwo dziecka A. K., a J. K. nie ma zasądzonych alimentów na rzecz dziecka, zasiłek rodzinny na dziecko A. K. nie przysługuje J. K. od dnia 1 września 2015r. Jednocześnie organ II instancji, odwołując się do treści art. 8 u.ś.r. wskazał, że w związku z brakiem prawa do zasiłku rodzinnego na dziecko A. K. nie przysługuje J. K. również dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego na dziecko A.K.. Zdaniem Kolegium, J. K. nie wywiązała się z ciążącego na niej obowiązku poinformowania organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach, mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Organ odwoławczy podkreślił, że strona była szczegółowo pouczona, iż ma obowiązek informować organ o wszystkich zmianach, o czym świadczą jej podpisy pod pouczeniami, zawartymi w złożonych wnioskach. Uznanie dziecka przez jego ojca jest natomiast kluczową zmianą sytuacji życiowej strony, bowiem ma istotny wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Zatajenie powyższej informacji spowodowało, że strona pobierała świadczenia rodzinne, do których nie miała uprawnień. Organ II instancji dodał, że J. K. powinna mieć świadomość, że świadczenia pobrane nienależnie będzie musiała zwrócić wraz odsetkami, o czym również była pouczona we wnioskach o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego z dnia 14 października 2014r. oraz 23 października 2015r. Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. skargę do sądu administracyjnego złożyła J. K., zarzucając naruszenie, wyrażonej w art. 8 k.p.a., zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa i w związku z tym wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu skarżąca wyjaśniła, ze jest samotną matką wychowującą niepełnosprawną córkę A., która urodziła się 21 kwietnia 2011r. jako wcześniak z ciąży bliźniaczej z wrodzonym zapaleniem płuc, infekcją uogólnioną gronkowca oraz E. coli, osteopenią wcześniaczą, niedokrwistością wcześniaczą, dysplazją oskrzelowo-płucną. Siostra A., N. zmarła przy porodzie. Od samego początku zaczęła się walka o życie oraz zdrowie A.. A. opuściła szpital 2,5 miesiąca po porodzie. Skarżąca dodała, że ojciec dziecka P. Ł. nie był przy niej w czasie ciąży i porodu. Nie odwiedzał dziecka w szpitalu. Nie utrzymywał i nie utrzymuje kontaktu ze skarżącą i dzieckiem, nie partycypował i nie partycypuje w kosztach leczenia, rehabilitacji i utrzymania dziecka. Sam jest osobą niepełnosprawną, miał problem z choroba alkoholową, żył z renty chorobowej. Ponieważ od urodzenia dziecka skarżąca nie ma z nim kontaktu, nie wie czy ma jakiekolwiek inne dochody. Zgłaszając narodzenie dziecka w Urzędzie Stanu Cywilnego w Z. skarżąca podała imię ojca P.. Nie była świadoma, że do aktu urodzenia zostanie wpisany ojciec P. z jej nazwiskiem K. z poprzedniego małżeństwa. Przy problemach ze zdrowiem A. skarżąca nie miała głowy do rozpatrywania prawidłowości wpisu. Dalej skarżąca wyjaśniła, że w dniu 27 września 2011r. złożyła do Wydziału Rodzinnego i Nieletnich Sądu Rejonowego w Z. pozew o alimenty (sygn. Akt III RC 473/11). Pozew został zwrócony z uwagi na nieustalone ojcostwo A.. W USC w Z. nie chciano skorygować aktu urodzenia z dnia 27 kwietnia 2011r. gdyż żądano oświadczenia ojca dziecka – P. Ł.. Uznano, że ojciec jest nieznany. Ojciec dziecka po latach i wielu próbach skontaktowania się (głównie przez znajomych i członków rodziny) dotarł wreszcie do USC, złożył stosowne oświadczenie, uznał ojcostwo, czego dowodem stał się nowy akt urodzenia z dnia 26 sierpnia 2015r. Skarżąca podkreśliła, że P. Ł. nadal nie utrzymuje kontaktu ze skarżącą i z dzieckiem. Córka A. Ł. od urodzenia ma orzeczoną niepełnosprawność. Wymagała i wymaga ciągłej opieki lekarzy specjalistów: psychologa, logopedy, rehabilitacji ruchowej, obecnie również pulmonologa (Z.). Wiąże się to z częstymi wyjazdami do Z. (Ośrodek A) oraz Ł. (Szpital A). Zdarza się to nieraz dwa razy w tygodniu. Skarżąca wyjaśniła następnie, że jest zatrudniona w firmie [...] z płacą minimalną. Ciągłe wyjazdy do lekarzy specjalistów pochłaniają dużo środków finansowych. Często korzysta z pomocy mamy, która jest na emeryturze, gdyż pracodawca niechętnie udziela urlopu. Przez cały ten okres ciągłej, codziennej walki o zdrowie A. sytuacja skarżącej, również finansowa nie zmieniła się i nie zmienia. Zdaniem skarżącej, organ przyznający świadczenia nie kontrolował, czy są podejmowane kroki w celu zasądzenia alimentów, czy też uznania dziecka. Wskazała także, iż pouczenie nie może być uznane za należyte tylko po przytoczeniu przepisu ustawy. Powinno ono być bowiem jasne i czytelne oraz zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Świadczenia rodzinne kierowane są do różnych osób, w różnym wieku, o różnym stopniu sprawności fizycznej i psychicznej i zróżnicowanym poziomie rozwoju intelektualnego oraz niejednakowych zdolnościach percepcyjnych. Pouczenia powinny być zindywidualizowane i zrozumiałe dla konkretnego świadczeniobiorcy. Skarżąca uważała, że jako świadczeniobiorca miała obowiązek powiadomić organ o zmianach sytuacji materialnej i rodzinnej, czyli np. prawomocnym wyroku sądu w sprawie o alimenty. Świadczenia pobierała zaś w przekonaniu, że są jej należne. Ponadto fakt uznania ojcostwa dziecka powinien być organowi znany z urzędu, przecież to USC odebrał oświadczenie i sporządził akt urodzenia. To na organie ciąży obowiązek wyjaśnienia stronie przesłanek przyznania świadczeń w przypadku samotnego wychowywania dziecka, ustalenia czy ewentualnie ojciec dziecka jest nieznany. Skarżąca stwierdziła, że nie przypomina sobie, aby kiedykolwiek odbierano od niej oświadczenie, czy ojciec dziecka jest znany, czy nie. Organ nie wzywał jej również do uzupełnienia wniosku o brakujące w sprawie dokumenty np. nowy akt urodzenia. Podniosła, że nie była świadoma zaistniałego stanu rzeczy, w tym tego, że musi zgłosić uznanie ojcostwa, co w tym konkretnym przypadku wiązało się tylko ze zmianą nazwiska dziecka. Sytuacja materialna ani rodzinna nie uległa żadnej istotnej zmianie. Dodała również, że zwrot środków będzie wiązał się z zaprzestaniem jakiegokolwiek leczenia i kontroli rozwoju fizycznego i psychicznego jej córki A.. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, aczkolwiek nie z powodu zarzutów, podniesionych w jej uzasadnieniu. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2016r., poz. 1066 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części. Stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm., powoływanej dalej jako p. p. s. a.). Po myśli art. 134 § 1 p. p. s. a., rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p. p. s. a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja, narusza przepisy prawa w stopniu opisanym w powołanych wyżej przepisach. W pierwszej kolejności wskazać należy, że uwadze organów obu instancji umknęła nowelizacja ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonana ustawą z dnia 24 lipca 2015r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015r., poz. 1302), która weszła w życie z dniem 18 września 2015r., a która przewiduje w art. 3 pkt 4 lit. b i c zmianę brzmienia art. 30 ust. 3 i 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez wydawanie jednej decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zaskarżone rozstrzygnięcie dotyczy wyłącznie uznania świadczeń za nienależnie pobrane, z punktu widzenia wskazanej wyżej regulacji jest przeto niekompletne i już z tej przyczyny podlega uchyleniu, wobec naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na treść rozstrzygnięcia. Niezależnie od tego wskazać należy, że nie jest jasna podstawa uznania pobranych przez skarżącą świadczeń za nienależne. Organy obu instancji w podstawie prawnej wydanych decyzji przywołały bowiem art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, bez wskazania konkretnej jednostki redakcyjnej, mającej w sprawie zastosowanie. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera natomiast zacytowany cały szereg przepisów prawa, bez odniesienia ich do konkretnej sytuacji faktycznej, której dotyczy rozpoznawana sprawa. Uchybienia tego nie można przy tym traktować jako nieistotnego naruszenie przepisów prawa w sytuacji, gdy w aktach sprawy znajduje się zawiadomienie z dnia 9 grudnia 2016r. o wznowieniu postępowania w sprawie "czy dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, wypłacone na podstawie decyzji administracyjnych nr [...] z dnia [...] (...) były świadczeniami nienależnie pobranymi". Zawiadomienie tej treści zostało doręczone skarżącej w dniu 12 grudnia 2016r.. Brak jest natomiast informacji czy i ewentualnie jakim rozstrzygnięciem zakończyło się postępowanie wznowieniowe (lub wznowione), czy też organ ostatecznie odstąpił od procedury wznowienia postępowania i w jaki sposób uzewnętrznił swoje stanowisko w tym zakresie. Wskazane wyżej braki zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej naruszają przepisy art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., co mogło mieć wpływ na treść podjętych rozstrzygnięć. Brak wskazania przesłanki, w oparciu o którą organ ostatecznie uznał pobrane przez skarżącą świadczenie za nienależne, nie pozwala zaś na odniesienie się do zarzutów skargi, dotyczących braku świadomości, że pobierane świadczenia są świadczeniami nienależnymi. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, uznając to za koniecznej dla końcowego załatwienia sprawy. Z uwagi na brak danych co do ostateczności i funkcjonowania w obrocie prawnym decyzji zwrotowych Burmistrza Miasta O. z dnia [...] rozstrzygnięciem nie objęto także tych rozstrzygnięć. Jeżeli wszakże pozostają one w obrocie prawnym, organ prowadząc ponownie postępowanie, zgodnie ze wskazanymi wyżej wytycznymi, władny jest wyeliminować je z obrotu prawnego we właściwym trybie. JK.