II SA/Łd 326/12

Dnia 22 maja 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek Protokolant asystent sędziego Marcin Olejniczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2012 roku sprawy ze skargi M. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił M. S. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.). W uzasadnieniu organ administracji wyjaśnił, że w dniu 25 lutego 2011r. została uchwalona ustawa o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 72, poz. 380), która w art.2, pkt 2 przybrała brzmienie: "Represją w rozumieniu ustawy jest (...) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach." Ponadto art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011r. przewiduje, że "zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. następuje na wniosek strony". M. S. została w październiku 1941r. wysiedlona wraz z rodziną z miejscowości L., gmina M. Po wysiedleniu zamieszkała w odległej o kilkanaście kilometrów W., w mieszkaniu rodziny K., następnie została przeniesiona do innego mieszkania, znajdującego się na obrzeżach miasta. W W. matka strony, S. K., podjęła pracę u miejscowego Niemca, następnie u Niemca o nazwisku R. w sąsiedniej wsi W.. Ojciec strony w styczniu 1942r. został wywieziony do pracy na terytorium III Rzeszy. Z pisma Archiwum Państwowego w Ł. z dnia 23 kwietnia 2010r. wynika, że przyczyną wysiedlenia mieszkańców miejscowości L. było zajęcie jej pod poligon wojskowy. Przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz zawężają krąg podmiotów do osób, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowane zostało jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny. Trybunał wskazał jednak wyraźnie, że pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostają bez zmian. Ustawa nie daje przesłanek do uwzględniania innych okoliczności, w jakich praca była wykonywana, takich jak: młodociany wiek, warunki pracy, złe/dobre traktowanie przez pracodawcę itp. Świadczenie pieniężne przyznawane na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996r. nie ma także charakteru odszkodowania za utracone mienie (rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań, inwentarza żywego itp) osób wysiedlonych przez okupanta z miejscowości leżących na terytoriach Polski, włączonych w czasie okupacji do III Rzeszy. Bezpośrednią przyczyną wysiedlenia strony było powstanie poligonu wojskowego na terytorium gminy M. Praca matki strony wykonywana w W. i W. miała zatem charakter powszechnego obowiązku, który obejmował wszystkich Polaków mieszkających na terytoriach włączonych w czasie okupacji do III Rzeszy oraz terytoriach okupowanych. Władze okupacyjne z terenów zajętych pod poligon wysiedlały także zamieszkujących je Niemców i nowoprzybyłych niemieckich osadników, co zdaniem organu jednoznacznie określa charakter tych działań. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. S. zarzuciła, iż decyzja z dnia [...] jest niezrozumiała i krzywdząca. Razem z rodzicami została deportowana w październiku 1941r. z Ł., gmina B., powiat [...] do W. w powiecie [...]. Rodzice zostali przymusowo skierowani do przymusowej pracy. Ojciec jej w styczniu 1942r. został wywieziony do Niemiec do obozu pracy, gdzie pracował do końca wojny, tj. do 1945r. Matka została skierowana do pracy przymusowej u niemieckich gospodarzy. Wszyscy mieszkańcy wsi L., którzy ubiegali się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego je otrzymali za wyjątkiem jej i jej matki S. K.. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu organ administracji podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie podniósł, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż M. S. w październiku 1941r. wraz z całą rodziną (ojcem i matką oraz dziadkami) została wysiedlona z rodzinnej miejscowości L. Z zaświadczenia Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S. z dnia 23 kwietnia 2010r. wynika, iż wysiedlenie z miejsca zamieszkania miało związek z budową na tym terenie poligonu wojskowego. Powyższą okoliczność potwierdzili również świadkowie C. P. i H. K. W czasie okupacji często zdarzały się wysiedlenia całych miejscowości bądź gmin w związku z zajęciem terenu przez III Rzeszę. Wnioskodawczyni trafiła do W. (na dowód zamieszkania w tej miejscowości przedstawiła ankietę kierowaną w dniu 21 maja 1957r. do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w S.). Rodzina początkowo mieszkała w W. "u państwa K.", a następnie po wywiezieniu ojca do Niemiec została przeniesiona na obrzeża W., do zniszczonego opuszczonego mieszkania (informacje zawarte w piśmie, które wpłynęło do Urzędu w dniu 18 czerwca 2010r.). W ocenie organu administracji nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996r. warunek deportacji do pracy przymusowej. Wysiedlenie z miejsca zamieszkania nie miało bowiem na celu skierowania do pracy, lecz było związane z utworzeniem na tych terenach poligonu wojskowego. Podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa w m. L. była niewątpliwie formą represji. Jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utratą domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Nawet nie kwestionując, iż matka strony pracowała przymusowo w W. (okoliczność tę potwierdzają świadkowie), to sama ta okoliczność nie świadczy o deportacji rodziny strony do pracy przymusowej. Bezpośrednim powodem wysiedlenia rodziny strony z rodzinnej miejscowości była chęć pozyskania terenów pod planowaną przez wojska hitlerowskie budowę poligonu wojskowego. Rodzice strony, jej dziadkowie i sama wnioskodawczyni, będąca w dacie wysiedlenia dwuletnim dzieckiem, zostali siłą zmuszeni do opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowani do oddalonej o około 10 km miejscowości. W tych okolicznościach nie można podzielić oceny wnioskodawczyni, iż wysiedlenie jego rodziny miało charakter "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej", a więc "wywiezienia na roboty". "Wysiedlenia" nie można utożsamiać z "deportacją", o jakiej mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. Przepis ten za represję uzasadniającą przyznanie świadczenia pieniężnego uznaje jedynie "deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej". Konieczne jest stwierdzenia nie tylko przymusowego opuszczenia miejsca zamieszkania (jak to miało miejsce w przypadku strony), ale również bezpośredni związek tej okoliczności ze skierowaniem do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy lub ZSRR. Rodzina wnioskodawczyni znalazła się wśród tych mieszkańców gminy M., których siłą zmuszono do opuszczenia miejsca zamieszkania. W skardze na powyższą decyzję M. S. wniosła o jej uchylenie i uznanie, że przysługuje jej prawo do świadczenie pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. W uzasadnieniu podtrzymała dotychczasową argumentację. Podniosła nadto, iż złomne przez nią w organie zeznania świadków C. P. i H. K. potwierdzają, iż jej rodzice zostali deportowani do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm.; powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), sąd administracyjny bada legalność, czyli zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron, oraz z przepisami proceduralnymi, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Oznacza to, ze sąd administracyjny nie przejmuje sprawy do merytorycznego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Natomiast stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd administracyjny uchyla zaskarżoną decyzję, gdy stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Tak zakreślona kognicja sądu administracyjnego czyni skargę zasadną i to niezależnie od podniesionych zarzutów. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zmianami), zwanej dalej ustawą. Ustawa przyznaje uprawnienie do świadczenia pieniężnego sobom, które podczas okupacji doznały represji. Zgodnie z treścią art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, w brzmieniu obowiązującym od 20 kwietnia 2011 r., represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945. Przy czym zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem przyjmuje się, że świadczenie pieniężne przewidziane ustawą przysługuje także dzieciom, deportowanym wraz z rodzicami, które same pracy przymusowej nie wykonywały. W takim właśnie stanie faktycznym wniosek o przyznanie świadczenia złożyła skarżąca. M. S. urodziła się bowiem 12 maja 1939 roku. Została wysiedlona z rodzinnej miejscowości wraz z rodziną, w tym z matką S. K. i ze wszystkimi mieszkańcami. Skuteczność jej żądania zależy zatem od spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia na rzecz jednego z rodziców. Matka skarżącej S. K. wystąpiła o przyznanie świadczenia w trybie ustawy. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił zmiany decyzji własnej z dnia [...] oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego na rzecz S. K. Decyzja z dnia [...] oraz utrzymująca ją w mocy decyzję z dnia [...] zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 20 kwietnia 2012r. Wyeliminowanie z obrotu prawnego powyższych decyzji oznacza, że wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego na rzecz S. K. zostanie ponownie rozpoznany z chwilą uprawomocnienia się wyroku. Oznacza to również, że przedwczesne było orzekanie o uprawnieniu na rzecz skarżącej. Przyznanie świadczenia w trybie ustawy o świadczeniu pieniężnym matce skarżącej ma niewątpliwie znaczenia przesądzające dla przyznania świadczenia jej córce. Skarżąca przecież, jak wcześniej zaznaczono, nie występuje o przyznanie uprawnień z tytułu wykonywanej przez nią samą pracy przymusowej w warunkach deportacji. Represja w stosunku do niej polegała bowiem na przymusowym wysiedleniu i wiązała się ze skierowaniem do pracy przymusowej rodziców a nie jej samej. Jak wcześniej zaznaczono, w takim stanie faktycznym osobie, będącej małym dzieckiem podczas okupacji także przysługuje uprawnienie do świadczeń w trybie ustawy. Tymczasem organowi umknęło, że obydwie sprawy toczyły się niemal równolegle. Biorąc pod uwagę zależny charakter świadczenia, którego żąda skarżąca, należało rozważyć bądź łączne rozpoznanie obydwu spraw, bądź zawieszenie sprawy z wniosku skarżącej do czasu ostatecznego i prawomocnego rozstrzygnięcia wniosku jej matki. Skoro przyznanie skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego jest uzależnione od przyznania tego uprawnienia jej matce i toczy się równolegle sprawa matki. Organ winien rozważyć, czy nie jest to zagadnienie wstępne, dające podstawę do zawieszenia postępowania w trybie art. 98 par.1 pkt 4 k.p.a. Niezależnie od powyższego trafnie też zarzuca skarżąca, że organ administracji nie odniósł się do załączonych przez nią dowodów w postaci decyzji przyznających świadczenie J. Ś. i I. N. Decyzja przyznająca świadczenie J. Ś. była następstwem wyroku WSA w Łodzi z dnia 22 lutego 2011r. Skarżąca wskazywała na podobną sytuację tych osób – deportowanych z Ł. Dowody znajdujące się w aktach tych spraw być może pozwoliłyby na wydanie pozytywnej dla skarżącej decyzji. Organ nie wykazał, że wysiedlenie ludności z miejscowości L. nie miało związku z jej skierowaniem do pracy przymusowej. Z treści zaświadczenia z Archiwum Państwowego z dnia 23 kwietnia 2010r. nie można z pewnością wywieść takiego wniosku. Wynika z niego, iż cała ludność gminy została wysiedlona do innych powiatów woj. łódzkiego bądź wywieziona na przymusowe roboty do Niemiec. Okoliczność wysiedlenia całej ludności nie wyklucza skierowania osób narodowości polskiej przez okupanta do pracy przymusowej. Cel tych działań mógł być podwójny. Faktem jest, że skarżąca przez cały ten okres nie mogła powrócić do dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ winien ponownie ocenić zebrany w sprawie materiał dowodowy, w tym rozważyć uwzględnienie ostatecznych rozstrzygnięć wydanych z wniosków innych osób wysiedlonych wraz z rodziną skarżącej. Jak również wezwać skarżącą do przedłożenia dokumentów, oświadczeń świadków mogących potwierdzić fakt deportacji, jak i skierowania oraz wykonywania pracy przymusowej. Dopiero prawidłowa ocena tak zgromadzonych dowodów pozwoli na wyjaśnienie, czy przymusowa praca rodziny skarżącej miała bezpośredni związek z wysiedleniem z dotychczasowego miejsca zamieszkania. Wykładnia definicji represji i deportacji prezentowana przez organ wydaje się zbyt wąska, nie uwzględnia takich realiów jak podniesiony fakt możliwości "dublowania" przyczyn przymusowego wysiedlenia, których skutek w tym zakres represji był analogiczny – strona została zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, osiedlona w nieznanym, sobie miejscu i zmuszona do p[odjęcia pracy przymusowej. Okoliczność, że jedną z przyczyn wysiedlenia było urządzenie przez okupanta poligonu nie ma przecież w takiej sytuacji znaczenia przesądzającego dla rozmiaru represji. W ocenie sądu organ dokonał błędnej wykładni prawa materialnego – art. treścią art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zmianami). To z kolei doprowadziło do niewyjaśnienia istotnych w sprawie okoliczności związanych z charakterem i czasem pracy matki skarżącej. Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że organ administracji naruszył też przepisy postępowania w zakresie gromadzenia i wszechstronnej analizy materiału dowodowego, (art. 77 § 1, art. 80 k.p.a..). W toku ponownie prowadzonego postępowania organ zastosuje prawidłową wykładnię wskazanych przepisów prawa materialnego, stosownie do niej przeprowadzi postępowanie wyjaśniające. Jednak przede wszystkim rozważy rozpoznanie sprawy niniejszej po zakończeniu postępowania z wniosku matki skarżącej. Rozstrzygnięcie w sprawie uprawnień matki ma bowiem, jak wcześniej wywiedziono, przesądzające znaczenie dla oceny zasadności żądania skarżącej. Z uwagi na powyższe sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a. A.D.