II SA/Łd 328/12

Dnia 5 czerwca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędziowie Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.) Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant p.o. asystenta sędziego Nina Krzemieniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2012 roku przy udziale --- sprawy ze skargi J. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [....] z dnia [...] r. ar Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], Nr [...], po rozpoznaniu wniosku J. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...], Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 13 lipca 2011 roku, sygn. akt: II SA/Łd 548/11, po rozpoznaniu skargi J. C., uchylił wcześniejszą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...], Nr [...] w sprawie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył J. C. podnosząc, iż jest niezadowolony z treści rozstrzygnięcia, gdyż jest osobą starszą i schorowaną. Podczas wojny był deportowany, gdyż w jego rodzinnej miejscowości był zorganizowany poligon. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. W motywach organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, iż wnioskodawca wraz z rodziną w lutym 1941 roku został wysiedlony z rodzinnej miejscowości W. Z zaświadczenia Archiwum Państwowego wynika, iż wysiedlenie z miejsca zamieszkania miało związek ze zorganizowaniem tym terenie poligonu wojskowego. W czasie okupacji często zdarzały się wysiedlenia całych miejscowości w związku z zajęciem terenu przez III Rzeszę. Wnioskodawca wraz z rodziną trafił do oddalonej o ok. 7 km miejscowości Widawa. Rodzina zamieszkała w baraku, a warunki pobytu były ciężkie. Po 3 miesiącach, w maju 1941 roku, wnioskodawca został skierowany do pracy w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez obywatela niemieckiego. Wykonywał prace polowe i porządkowe oraz prace związane z obrządkiem zwierząt. W tym samym miejscu pracowali także rodzice strony. Mimo przejęcia w czerwcu 1942 roku gospodarstwa przez Polaka wnioskodawca nie zmienił miejsca pracy, co potwierdzają świadkowie. W stanie faktycznym sprawy, zdaniem organu, nie nastąpiła deportacja do pracy przymusowej w rozumieniu przepisów ustawy, gdyż wysiedlenie z miejsca zamieszkania nie miało bowiem na celu skierowania do pracy, lecz było związane z utworzeniem na tych terenach poligonu wojskowego. Podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa była niewątpliwie formą represji. Jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utratą domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Organ nie kwestionuje ciężkiej sytuacji strony i jej rodziny na wysiedleniu. Uprawnienie do świadczenia pieniężnego przysługuje z tytułu wywiezienia do pracy przymusowej. Każda osoba (rodzina), która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Regulacją ustawy o świadczeniu pieniężnym zostały objęte jedynie te osoby, które zostały deportowane (wywiezione) w celu wykonywania pracy przymusowej. Osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie) nie są objęte przepisami ustawy. Organ nie kwestionuje wysiedlenia rodziny strony w czasie okupacji. W ocenie organu brak jest natomiast podstaw do twierdzenia, iż strona przebywając na wysiedleniu z rodzicami podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy. W skardze do sądu administracyjnego J. C. wniósł o uchylenie decyzji II, jak i I instancji zarzucając organowi błędną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym i błędną ocenę dowodów przedłożonych do wniosku o przyznanie prawa do świadczenia. Zdaniem skarżącego, w świetle załączonych do akt dokumentów bezspornie wynika, iż skarżący jako 10 letnie dziecko został deportowany do pracy przymusowej. Pracował ponad swoje siły, często był wyzywany i poniżany. Wbrew poglądom organu, osoby wysiedlone w związku z budową poligonu musiały także pracować. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując zarzuty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do postanowień art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż Sąd bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Na wstępie rozważań wskazać należy na unormowanie przepisu art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten stanowi, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną, o której mowa w cytowanym przepisie, należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpatrywanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Zakamycze 2009). Ustanie mocy wiążącej oceny prawnej może spowodować zmiana, po wydaniu orzeczenia, istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia (zawierającego ocenę prawną) w przewidzianym trybie. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy przypomnieć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 13 lipca 2011 roku uchylił decyzję II, jak i I instancji w sprawie odmowy przyznania skarżącemu uprawnień do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd zawarł wiążące organ zalecenia co do dalszego postępowania wyjaśniającego. W szczególności Sąd uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80, a także art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, gdyż organ administracji nie poczynił wystarczających wyjaśnień w odniesieniu do kwestii deportacji (wywiezienia) skarżącego do pracy przymusowej. Organ nie ustalił zatem czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Przy interpretacji przepisów ustawy w świetle cytowanego wyroku Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie – zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Konieczne jest także ustalenie, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. W toku postępowania administracyjnego skarżący podnosił, iż został wywieziony wraz z rodzicami w związku ze zorganizowaniem na tym terenie poligonu wojskowego, co potwierdza złożone przez stronę zaświadczenie Archiwum Państwowego. Skarżący, urodzony w 1931 roku, wskazał także, iż pracował przymusowo w gospodarstwie pod niemieckim zarządem od maja 1941 roku do maja 1945 roku i na powyższą okoliczność przedstawił zeznania dwóch świadków. Tymczasem organ stanął na stanowisku, iż zmiana miejsca zamieszkania skarżącego była spowodowana wysiedleniem, a nie skierowaniem do pracy przymusowej. W ocenie Sądu pogląd organu nie zasługiwał na aprobatę, bowiem organ rozważył przesłankę wywiezienia skarżącego w rozdzielności od przesłanki pracy przymusowej. Organ, jak wskazano w uzasadnieniu wyroku, nie zdołał obalić twierdzenia strony o wykonywaniu pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy, co więcej, nawet nie podważał wiarygodności przedstawionych na tę okoliczność dowodów. Zatem nieuzasadnione było pominięcie w rozważaniach organu powoływanego faktu pracy przymusowej w powiązaniu z faktem wywiezienia skarżącego. Jak konkludował Sąd, obowiązkiem organu było zbadanie, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, tj. czy był połączony z wysiedleniem, rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Organ powinien był zatem ustalić, czy deportacja (wysiedlenie) rodziny skarżącego łączyła się z wywiezieniem do pracy przymusowej oraz z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Organ przy tym, jak wskazał Sąd w uzasadnieniu, nie wziął pod uwagę, iż rodzinną miejscowość skarżącego okupant zajął pod poligon wojskowy, a związku z czym skarżący nie miał możliwości powrotu do domu. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku skarżącego o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, organ ponownie odmówił przyznania stronie rzeczonego uprawnienia. Po rozpoznaniu środka odwoławczego strony, organ utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję. Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, lektura akt administracyjnych, w tym treści rozstrzygnięć zapadłych w sprawie nie potwierdza realizacji wytycznych zawartych we wcześniejszym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Wyrok ten nie był kwestionowany przez organ, zatem jest prawomocny, a zalecenia zawarte w jego uzasadnieniu obligują Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych do ich zastosowania. Tymczasem, organ nie podjął działań w celu ustalenia okoliczności, na które zwracał uwagę Sąd w uzasadnieniu wyroku. W tej sytuacji, wnioski organu wyciągnięte ze zgromadzonych dowodów doprowadziły do wykładni sprzecznej z przepisami prawa, czym organ naruszył przepis art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Powołany przepis art. 2 pkt 2 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez organ stanowił, iż represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z treści zacytowanego przepisu i z uzasadnienia wyroku zapadłego w sprawie wynika, że wykładni pojęcia "deportacja" nie można odnosić wyłącznie do odległości między rodzinną miejscowością strony, a miejscem w które została przesiedlona w czasie okupacji. Sąd we wcześniejszym wyroku nakazał uwzględnić, poza odległością, także wszelkie inne aspekty deportacji, przede wszystkim związane z realiami czasów okupacji. Podkreślić należy, iż z ocena materiału dowodowego przeprowadzona przez organ byłą dowolna i jako taka sprzeczna z treścią art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z regulacją tego przepisu, organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez organ nosi znamiona dowolności, gdyż nastąpiła w sytuacji kiedy miało miejsce wywiezienie, bez zgody zainteresowanych i skierowanie do pracy przymusowej. Nawet jeżeli praca skarżącego pozwalała na zachowanie egzystencji jego, to z tego powodu nie traciła waloru niewolniczej pracy. Ocena spełnienia przesłanki deportacji przedstawiona przez organ nie uwzględnia wykładni tego pojęcia dokonanej przez Sąd w wyroku wydanym w sprawie, co jak wskazywano powyżej prowadzi do naruszenia art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sąd w motywach swojego rozstrzygnięcia wskazał wprost, iż organowi nie udało się obalić twierdzenia strony o wykonywaniu pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy. Także w toku ponownego rozpoznawania sprawy organowi nie udało się obalić powyższego twierdzenia strony. W tym miejscu podnieść wypada, iż nie zasługuje na aprobatę twierdzenie organu stanowiące o tym, że fakt wywiezienia danej osoby (czy rodziny) z uwagi na zorganizowanie poligonu w jej miejscowości rodzinnej wykluczał okoliczność deportacji do pracy przymusowej. Pogląd organu w tym zakresie nie został poparty żadnym dowodem, zatem jest nieuzasadniony. Skoro skarżący wykazał, iż wykonywał pracę i że był deportowany, to organ powinien przedstawić dowody kontestujące to twierdząc, że deportacja nie miała miejsca w celu pracy przymusowej. Na marginesie podkreślić należy, że wszelkie okoliczności objęte postępowaniem dowodowym miały miejsce niemalże 70 lat temu, do tego strona postępowania to osoba starsza. Okoliczności te organ powinien uwzględnić w trakcie oceny poszczególnych dowodów i faktów zaistniałych w sprawie. W tej sytuacji Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 i art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. j.m.