II SA/Łd 367/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Markiewicz, Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.), Protokolant Agnieszka Ratajczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 sierpnia 2006 r. sprawy ze skargi D. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji 1. uchyla zaskarżoną decyzję w części obejmującej punkt 3 (trzeci) tej decyzji; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz D. L. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 4 ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił D. L. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu wskazano, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza wykonywania pracy przymusowej przez co najmniej 6 miesięcy, a tylko taki okres represji daje podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia. W dniu 19 czerwca 2004 roku strona wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, iż jej rodzice oraz najstarsza siostra pracowali w gospodarstwie rolnym, a w tym czasie na nią spadał obowiązek przyrządzania posiłków dla rodziny, utrzymywania porządku i opieki na dwojgiem najmłodszego rodzeństwa. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w oparciu o art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a. oraz art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), utrzymał w mocy powyższe rozstrzygnięcie stwierdzając, iż strona przebywała na deportacji w Ardenach w okresie od sierpnia do sierpnia 1944 roku, a zatem krócej niż wymagane 6 miesięcy. Organ nie zaliczył do okresu deportacji okresu następującego po dniu 15 września 1944 roku, gdyż według powołanego opracowania historycznego w tym dniu nastąpiło zajęcie Ardenów przez aliantów, zatem praca po tym dniu nie stanowiła represji. Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2005 roku sygn. II SA/Łd 795/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...]. Jak wynika z motywów orzeczenia, wydając powyższe decyzje organ administracji publicznej dopuścił się naruszenia przepisów proceduralnych, które doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego. W ocenie Sądu organ nie podjął działań zmierzających do wyjaśnienia początkowego momentu rozpoczęcia represji i dokonania deportacji, nie przesłuchał na tę okoliczność samej skarżącej ani świadków. Nie poczynił ustaleń co do pobytu skarżącej wraz z rodziną w okolicach Bordeaux, w pobliżu Atlantyku, jak podała to skarżąca we wniosku o przyznanie świadczeń. Sąd stwierdził również, iż dzień wyzwolenia Ardenów nie przesądza o okresie wyzwolenia miejscowości, do której deportowana została rodzina D. L. Skład orzekający podzielił również pogląd prezentowany w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 roku o sygn. akt III RN 158/98, iż pojęcie deportacji użyte w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 roku do dnia 8 maja 1945 roku. W ocenie sądu, we wskazanym przepisie, ustawodawca położył nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a wiec okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Nie można bowiem przyjąć, aby przed ostatecznym zakończeniem wojny istniały szanse i warunki na powrót z deportacji do Polski, skoro w tej części Europy nadal trwały działania wojenne uniemożliwiające powrót, a ponadto nie można było przewidzieć jak ostatecznie potoczą się losy wojny. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) ponownie odmówił przyznania świadczenia pieniężnego podnosząc, iż zebrany w toku materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji pozytywnej w sprawie, gdyż strona nie przedstawiła w określonym terminie dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji. W dniu 16 listopada 2005 roku (data stempla pocztowego) D. L. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując, iż żądane przez organ dokumenty zostały wysłane, na dowód czego strona posiada potwierdzenie nadania. Strona podniosła, iż wysłała wypełnioną ankietę oraz zeznania w formie pisemnej. Strona przedstawiła ponadto swoją sytuację rodzinną i finansową, wskazała również, iż jej siostra H. M. uzyskuje świadczenie pieniężne od dwóch lat, natomiast jej brat J. M., podobnie jak strona, otrzymał decyzję odmowną. Decyzją z dnia [...] Nr [...] po ponownym rozpoznaniu sprawy, Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust.1, 2, 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) uchylił decyzję własną z dnia [...] (punkt 1. decyzji) i przyznał uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie od sierpnia 1944 roku do kwietnia 1945 roku ( punkt 2. decyzji) oraz odmówił przyznania świadczenia za okres od marca 1943 roku do lipca 1944 roku oraz za maj 1945 roku ( punkt 3. decyzji). W uzasadnieniu wskazano, iż D. L. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie uprawnień do świadczenia z tytułu deportacji do Noyers-Pont-Maugis k/Sedan w okresie od marca 1943 roku do maja 1945 roku, jednakże ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż strona przebywała na deportacji od dnia 1 sierpnia 1944 roku. Brak jest natomiast, w opinii organu, wiarygodnych dowodów potwierdzających pobyt we Francji od marca 1943 roku. Stosownymi dokumentami nie dysponują ani Archiwum Państwowe w Ł., ani Archiwum Akt Nowych, ani Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Wobec powyższego okresu tego nie można wziąć pod uwagę przy ustalaniu świadczenia. Ponadto nie został uwzględniony okres pozostawania we Francji po dniu 8 maja 1945 roku, tj. po zakończeniu II wojny światowej, gdyż pobyt na deportacji po tej dacie nie stanowi represji w myśl art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Do wymiaru świadczenia nie doliczono 8. dni maja, uznając je za represję w niepełnym miesiącu. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi D. L. wniosła o uchylenie decyzji Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych i przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu represji przez III Rzeszę za okres od marca 1943 roku do kwietnia 1945 roku. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, iż organ oparł się jedynie na dokumencie wydanym przez Archiwum Departamentu Ardeny. Tymczasem z opowiadań nieżyjących rodziców wynikało, iż od chwili deportacji z rodzinnej wsi rodzina była przenoszona z miejsca na miejsce. Fakt, iż deportacja miała miejsce w marcu 1943 roku potwierdzają zeznania świadków tego zdarzenia, tj. H. W. i S. D. Zeznania zostały złożone na wniosek siostry skarżącej H. M. Skarżąca wniosła o przyjęcie zeznań świadków jako dowodu deportacji w marcu 1943 roku zaznaczając, że nie dołączyła ich wcześniej, ponieważ nie była świadoma ich znaczenia prawnego. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podnosząc argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnośnie przedstawionych nowych dowodów organ stwierdził, iż dokumenty te ( dotyczące siostry strony) nie mogły być przedmiotem oceny przy podejmowaniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Przedmiotowa skarga winna być uwzględniona. Na wstępie wskazać należy, że w myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. nr 153, poz. 1269 ), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych, przy czym zgodnie z § 2 tego artykułu, kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Analogiczne unormowanie zawarte zostało w przepisie art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą w zaskarżonej decyzji ostatecznej z punktu widzenia legalności, a więc innymi słowy, zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i zastosowania przepisów prawa materialnego. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji następuje wówczas, gdy sąd stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy ( lit. a ), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego ( lit. b ), albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy ( lit. c ). Stosownie do treści art. 134 § 1 cyt. ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. W przedmiotowej sprawie przytoczenia wymaga również przepis art. 153 p.p.s.a. stanowiący, że zarówno ocena prawna, jak i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu, jeżeli sprawa była już uprzednio przedmiotem takiego rozstrzygnięcia, są wiążące zarówno dla organu jak i sądu ponownie rozpatrującego sprawę. Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji uznać należało, że kwestionowana decyzja zapadła z naruszeniem przepisów prawa materialnego jak i przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, co w myśl przywołanego wyżej przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. skutkować winno uchyleniem decyzji. Podstawę prawną podjętych przez organ rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. W treści art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy ustawodawca wyraźnie wskazał, co należy rozumieć pod pojęciem "represji". I tak "represją" jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6. miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Istotne jest zatem ustalenie czy miała miejsce sama deportacja do pracy przymusowej oraz jak długi był okres takiej deportacji. W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, iż skarżąca została wywieziona wraz z rodzicami i rodzeństwem na teren Francji. Kwestią sporną, wymagającą rozstrzygnięcia jest zatem właściwe ustalenie czasookresu trwania deportacji do pracy przymusowej i związanego z tym pobytu poza miejscem dotychczasowego zamieszkania. Oczywistym jest przy tym, że okoliczności związane z czasem i miejscami pobytu są tożsame dla całej rodziny skarżącej, przebywającej razem na deportacji. Po pierwsze należy wskazać, iż w powołanym przepisie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, ustawodawca zakreślił minimalny czas trwania okresu deportacji tj. represja w postaci deportacji do pracy przymusowej musiała trwać "co najmniej 6 miesięcy" – organ uznał, iż okres ten w przypadku skarżacej został przekroczony przyjmując, że trwał on 9 miesięcy od sierpnia 1944 roku do kwietnia 1945 roku, co po części odpowiada wytycznym zawartym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2005 roku sygn. II SA/Łd 795/04 gdzie wskazano, że represja, zgodnie z intencją ustawodawcy, obejmuje całkowity okres trwania wojny na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych. Za początek tego okresu należy zatem przyjąć datę 1 września 1939 roku, datę końcową wyznacza zaś dzień wyzwolenia, przyjęty jako dzień 8 maja 1945 roku i w tym przedziale czasowym powinien mieścić się okres deportacji. Kwestią sporną, której jednak organ nadal nie wyjaśnił należycie wbrew wskazówkom zawartym w motywach przywołanego wyroku, pozostaje okres pozostawania na deportacji wskazywany przez skarżącą – tj. wywiezienie rodziny Mazurkiewiczów w okresie Wielkanocy 1943 roku i następnie pobyt skarżącej wraz z całą rodziną na deportacji w okresie do lipca 1944 roku. Nie można zaaprobować poglądu Kierownika Urzędu o nie doliczeniu do wymiaru świadczenia okresu od marca 1943 roku do lipca 1944 roku, gdyż istnieją trudności dowodowe tj. brak jest dokumentów dotyczących daty deportacji rodziny Mazurkiewiczów i ich pobytu we Francji od marca 1943 roku. Już poprzednio rozstrzygając sprawę sąd zwracał uwagę organu na treść art. 75 § 1 k.p.a. zwłaszcza w przypadku, gdy strona przedstawi niepełny materiał dowodowy podkreślając, że obowiązek w przepisie tym wymieniony, nabiera szczególnej wagi w przypadku strony, która z uwagi na wiek i nieporadność nie jest w stanie zadbać właściwie o swoje prawa, a także gdy ze względu na upływ czasu przedstawienie koniecznych dowodów na poparcie twierdzeń strony jest bardzo utrudnione a czasami wręcz niemożliwe. Sąd wskazywał wówczas na celowość przesłuchania świadków. Należy zwrócić uwagę, iż z treści rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999 roku w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111 poz. 1300) wynika, iż w § 2 wymienia się rodzaje dokumentów, które potwierdzają rodzaj, miejsce i czas trwania represji w sposób przykładowy (wyrażenie: w szczególności), a § 3 wskazuje, iż dowodem mogą być także oświadczenia co najmniej 2 świadków. Jak wskazał to Naczelny Są Administracyjny w wyroku z dnia 8 sierpnia 2002 roku sygn. V SA 1865/01, Lex nr 141226, przepis § 3 cytowanego rozporządzenia nie pozbawia mocy dowodowej oświadczeń świadków, jeżeli nie przedstawią oni dowodów wymienionych w § 2, jako że przepis stanowi jedynie, że świadkowie powinni przedstawić takie dowody. Podkreślić należy, że w toku postępowania organ nie informował strony - osoby starszej i nie znającej prawa, działającej bez profesjonalnego pełnomocnika o możliwości dowodzenia podnoszonych okoliczności również zeznaniami świadków, żądając przedstawienia głównie dokumentów urzędowych ( pismo z dnia 29 sierpnia 2005 roku – k. 71 akt administracyjnych). W przedmiotowej sprawie doszło również do naruszenia przez organ administracji publicznej przepisu art. 81 k.p.a., zgodnie z którym okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwości wypowiedzenia się, co do przeprowadzanych dowodów. W powołanym przepisie sformułowane zostało prawo strony do wypowiedzenia "ostatniego słowa" w sprawie stanowiącej przedmiot postępowania administracyjnego. Przepis ten stanowi konkretyzację zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym (art. 10 k.p.a.) w odniesieniu do postępowania wyjaśniającego. Obowiązkiem organu jest zatem pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i umożliwienie tym samym wypowiedzenia się, złożenia końcowego oświadczenia. Dana okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną jedynie, gdy organ zapewnił stronie możność ustosunkowania się co do przeprowadzonych dowodów. Przepis art. 81 k.p.a. nie wymaga, aby strona rzeczywiście wypowiedziała się co do wszystkich dowodów, wystarczy gdy z akt sprawy wynika, że organ zapewnił stronie taką możliwość, chociażby strona z tej możliwości nie skorzystała. W aktach administracyjnych nie ma końcowego oświadczenie strony skarżącej ani też żadnego dokumentu potwierdzającego zawiadomienie skarżącej o zakończeniu postępowania dowodowego i wezwania do wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego. Zachowanie wymagań art. 79 k.p.a. i art. 81 k.p.a. niezależnie od wagi i treści przeprowadzonego dowodu, jest bezwzględnym obowiązkiem organu administracji publicznej. Nie dopełnienie tego obowiązku stanowiło naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, mającym istotny wpływ na wynik sprawy, jako że skutkowało zgłoszeniem dowodów w postaci oświadczeń świadków już po wydaniu decyzji ostatecznej, co skarżąca podniosła w skardze i uniemożliwiło jakąkolwiek ich ocenę przez organ zarówno co do ich wiarygodności jak i wpływu na wyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. Rozpoznając ponownie sprawę organ winien wyjaśnić wszelkie okoliczności sprawy istotne dla rozstrzygnięcia, pouczając stronę należycie o jej prawach i powinnościach w zakresie gromadzenia dowodów, stosownie do zaleceń sądu w tym zakresie, zawartych w motywach wyroku z dnia 18 kwietnia 2005 r. i w myśl przytoczonych wyżej wskazówek oraz umotywować rozstrzygniecie stosownie do wymogów przepisu art. 107 § 3 k.p.a. Wskazane uchybienia uzasadniają, zdaniem sądu, uchylenie zaskarżonej decyzji w części obejmującej punkt 3 tej decyzji, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. O zwrocie kosztów postępowania od organu na rzecz skarżącej, orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.