II SA/Łd 434/07

Dnia 9 stycznia 2008 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska, Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień, Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.), Protokolant Asystent sędziego Adrian Król, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 stycznia 2008 roku sprawy ze skargi C. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. - Wnioskiem z dnia 17.marca 2006 roku, C.K. wystąpiła do Prezydenta Miasta Ł. o przyznanie zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami z tytułu samotnego wychowywania dziecka na córki D.K. i P.K. Wniosek złożony został na urzędowym formularzu, zawierającym w swej treści pouczenie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu pomocowego o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku. Decyzją z dnia [...], nr [...] Prezydent Miasta Ł. orzekł o przyznaniu C.K. świadczeń rodzinnych w postaci zasiłku rodzinnego oraz dodatku do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka na dwoje dzieci. Świadczenia powyższe przyznano na okres od dnia 1.marca 2006 roku do dnia 31.sierpnia 2006 roku w kwocie odpowiednio po 213,00, -zł. na każdą z córek (zasiłek rodzinny i dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka). Decyzja powyższa wraz z pouczeniem o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o wystąpieniu zmian, mających wpływ na prawo do zasiłku rodzinnego, w tym o przybyciu dochodu, doręczona została wnioskodawczyni w dniu 30.marca 2006r. Decyzją z dnia [...], nr [...] natomiast, Prezydent Miasta Ł. zmienił swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie, przyznając wymienione wyżej świadczenia jedynie na okres od dnia 1.marca 2006 roku do dnia 31.marca 2006 roku. W uzasadnieniu decyzji, jako przyczynę zmiany orzeczenia, wskazano przekroczenie kryterium dochodowego w rodzinie wnioskodawczyni, wobec przyznania córkom C.K. renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Ponieważ fakt przyznania renty nie został zgłoszony przez wnioskodawczynię w czasie ubiegania się o przyznanie świadczeń, dochodów tych nie uwzględniono przy ustalaniu prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do niego. Po powzięciu informacji o przyznaniu renty, organ l instancji ponownie przeliczył dochody rodziny (z uwzględnieniem kwot otrzymywanych z tytułu ustalonego przez ZUS świadczenia), w wyniku czego stwierdzono, iż rodzina nie spełnia warunków koniecznych do przyznania świadczeń rodzinnych. Od w/w decyzji, pismem z dnia 29.września 2006 roku odwołała się C.K., wskazując, iż nie zataiła śmierci męża oraz, że przedstawiła wszystkie żądane przez organ dokumenty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia [...], nr [...], utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], wskazując, iż fakt przekroczenia kryterium dochodowego w rodzinie odwołującej jest oczywisty, wobec czego konieczne było zweryfikowanie uprzednio wydanej decyzji o przyznaniu świadczeń. Kolejną decyzją z dnia [...], nr [...] Prezydent Miasta Ł. – działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14.czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000 roku, Nr 98, poz. 1071 ze zm., zwanej w dalszej części rozważań jako k.p.a.) oraz art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 7, ust. 8 ustawy z dnia 28.listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2006 roku, Nr 139, poz. 992 ze zm.) - orzekł o zwrocie nienależnie pobranych, w okresie od dnia 1.kwietnia 2006 roku do dnia 31.sierpnia 2006 roku, świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami, w łącznej kwocie 2.267,03,-zł. Od decyzji powyższej odwołała się C.K. podnosząc, iż nie czuje się winna zaistniałej sytuacji oraz, że składając wniosek nie została poinformowana o konieczności przedłożenia dokumentów, dotyczących ustalonej na rzecz dzieci renty rodzinnej. Skarżąca podkreśliła nadto, iż jej celem nie było wyłudzenie świadczeń, które pobrała i w całości przeznaczyła na bieżące potrzeby swoje i dzieci. Jednocześnie zwróciła się do organu I instancji z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego i dodatków, wskazując na trudną sytuację majątkową, w jakiej się znalazła i całkowite zużycie pobranych świadczeń na potrzeby rodziny. Decyzją z dnia [...], nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12.października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (tj. Dz. U. z 2001 roku, Nr 79, poz. 856 ze zm.) oraz art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych – utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, iż zgodnie z treścią art. 5 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zasiłek rodzinny przysługuje jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 504 zł. Dochód ten ustala się przy tym w oparciu o dane z roku poprzedzającego okres zasiłkowy, z uwzględnieniem dochodów następnie uzyskanych bądź utraconych. Jak wynika z akt sprawy, w 2004 roku C.K. osiągnęła dochód w łącznej wysokości 17.327,66,- zł, co w przeliczeniu na dochód przypadający na jednego członka rodziny dawało kwotę 481,32,- zł. Jednakże decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Ł. przyznał P.K. i D.K. rentę rodzinną po zmarłym ojcu w kwocie 554,28,- zł netto miesięcznie. Łączne dochody rodziny - ustalone stosowanie do treści powyższych przepisów - wyniosły zatem 666,08,-zł, co przekraczało ustawowe kryterium, uprawniające do przyznania świadczeń rodzinnych. Bezspornym jest, w ocenie organu odwoławczego, iż w okresie od dnia 1.kwietnia 2006 roku do dnia 31.sierpnia 2006 roku świadczenia rodzinne pobierane były nienależnie, gdyby bowiem organ l instancji miał w chwili orzekania pełną wiedzę o sytuacji rodziny, wniosek C.K. rozpatrzony by został odmownie. Pobrane w okresie tym kwoty uznać zatem należało za wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności, powodujących ustanie prawa do świadczeń. Powyższa decyzja ostateczna została w dniu 22.marca 2007 roku (data nadania w polskim urzędzie pocztowym) zaskarżona przez C.K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. Skarżąca podniosła bowiem, iż organy obu instancji, jako podstawę rozstrzygnięcia przyjęły przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w którym ustawodawca wyraźnie stwierdził, iż dla uznania świadczenia za nienależne muszą wystąpić łącznie 2 przesłanki, tj. wypłacenie świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części oraz pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. W ocenie skarżącej, w rozpatrywanej sprawie można mówić jedynie o wystąpieniu pierwszej z przesłanek, bowiem jej dochód rzeczywiście przekroczył ustawowy próg, a zatem zaistniały podstawy do ustania lub zawieszenia prawa do świadczeń. Natomiast druga z przesłanek nie została spełniona, ponieważ w okresie od dnia 1.kwietnia 2006 roku do dnia 31.sierpnia 2006 roku skarżąca nie została pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń. Za pouczenia takie można uznać dopiero decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], na mocy której organ I instancji zmienił decyzję z dnia [...], przyznającą wnioskowane świadczenia, ograniczając je do okresu 1 - 31 marca 2006 roku. Skarżąca podniosła zatem, iż decydujące znaczenie dla sprawy ma brak stosownego pouczenia, który uniemożliwia, zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uznanie świadczenia za nienależne. W takim stanie rzeczy, świadczenia nie podlegają zwrotowi, co czyni zaskarżoną decyzję bezzasadną. W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podnosząc iż skarżąca została pouczona o okolicznościach warunkujących przyznanie świadczeń rodzinnych, tj. między innymi kwestii dochodów uprawniających do otrzymywania pomocy. Fakt ten potwierdza własnoręczny podpis C.K. pod wnioskiem z dnia 17.marca 2006 roku. Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent Miasta Ł. odmówił C.K. umorzenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego i dodatków. W dniu 28.marca 2007 roku natomiast, do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. (Filia ds. Obsługi Świadczeń Rodzinnych) wpłynął wniosek C.K. o zmianę decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], w trybie art. 154 k.p.a. Skarżąca wskazała, iż pobrane świadczenia zostały zużyte na zwykłe potrzeby rodziny oraz że nie została pouczona o braku prawa do ich pobierania. Postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 4.lipca 2007r. wstrzymano wykonanie zaskarżonej decyzji. Podczas rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi w dniu 9.stycznia 2008 roku pełnomocnik skarżącej oświadczył, iż nie zna losów złożonego przez siebie wniosku o zmianę, w trybie art. 154 k.p.a., decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...]. Podniósł nadto, iż decyzja tegoż organu z dnia [...], o odmowie umorzenia nienależnie pobranych przez C.K. świadczeń rodzinnych jest ostateczna, wobec niezłożenia odeń odwołania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25.lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w k.p.a. lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd nie stwierdził, by zaskarżone orzeczenie naruszało przepisy prawa materialnego lub też przepisy procedury administracyjnej w stopniu określonym w cytowanym przepisie. W pierwszej kolejności podnieść należy, iż pomimo złożonego przez skarżącą wniosku o zmianę decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] w trybie art. 154 k.p.a., Sąd rozpoznał merytorycznie niniejszą sprawę, albowiem wniosek ten wpłynął do właściwego organu po dniu złożenia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na ten sam akt. Postępowanie w sprawie zmiany zaskarżonej decyzji zostało zatem wszczęte po dacie wniesienia skargi (art. 61 § 3 k.p.a.), tym samym brak było podstaw do obligatoryjnego zawieszenia postępowania sądowoadministracyjnego w oparciu o treść art. 56 p.p.s.a. Biorąc zaś pod uwagę fakt, iż z informacji uzyskanych od pełnomocnika skarżącej nie wynika, by zaskarżona decyzja została wyeliminowana z obrotu prawnego w trybie administracyjnym (a nawet by postępowanie o zmianę decyzji, pomimo jego formalnego wszczęcia, toczyło się), nie znaleziono podstaw do ewentualnego umorzenia postępowania sądowoadministracyjnego (z uwagi na jego bezprzedmiotowość) czy też zawieszenia postępowania na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Przechodząc zaś na grunt rozważań, dotyczących oceny legalności zaskarżonej decyzji podnieść należy, iż poza sporem w niniejszej sprawie pozostawało, że świadczenia rodzinne wypłacane skarżącej w okresie do dnia 1. kwietnia 2006 roku do dnia 31.sierpnia 2006 roku były realizowane pomimo zaistnienia okoliczności, powodujących ustanie prawa do ich pobierania, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Poczynając bowiem od tej daty, dochód rodziny skarżącej w przeliczeniu na jednego jej członka przekroczył kryterium ustawowe, co został w sposób jednoznaczny ustalone w toku postępowania wyjaśniającego, a znalazło wyraz w ostatecznym rozstrzygnięciu organów pomocowych o zmianie uprzednio wydanej decyzji, przyznającej świadczenia rodzinne. Istota sporu sprowadzała się więc do odpowiedzi na pytanie czy spełniona została druga z przesłanek, opisanych w cytowanym przepisie, koniecznych do uznania pobranego świadczenia za nienależne, zatem czy skarżąca została w sposób prawidłowy pouczona o okolicznościach, powodujących ustanie prawa do pobierania świadczeń rodzinnych. W sytuacji bowiem braku wspomnianego pouczenia, świadczenia pobrane przez skarżącą nie mogłyby zostać uznane za nienależne, w konsekwencji zaś nie byłoby możliwe egzekwowanie ich w trybie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przyjąć należy zatem , iż o właściwym pouczeniu można mówić wtedy gdy jest ono czytelne, jasne i zrozumiałe dla wnioskodawcy (por. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22.lutego 2000 roku, sygn. akt III AUa 845/99, publ. OSA nr 10/2000). Jednym z warunków konkluzji, że strona pobrała świadczenia nienależne, będzie więc ustalenie, iż miała ona możliwość zapoznania się z przepisami regulującymi przesłanki nabywania świadczeń rodzinnych. Wywiązanie się z tego obowiązku przez organ powinno nastąpić poprzez umieszczenie w decyzji odpowiednich pouczeń, wskazujących stronie co zgodnie z przepisami wpływa na jej prawo do świadczeń. Nadto, przedstawienie stronie do wglądu wyciągu z przepisów znajdujących się w pouczeniu umieszczonym w formularzu wniosku o ustalenie świadczeń rodzinnych pozwala na przyjęcie, że na etapie składania wniosku były jej znane przepisy, znajdujące zastosowanie w danej sprawie. Przemilczenie w takiej sytuacji istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, co do których organ nie indagował strony i nie wymagał od niej złożenia oświadczenia, będzie skutkowało jej odpowiedzialnością za pobrane nienależnie świadczenia. (por. J. Ostałowski, Ustawa o świadczeniach rodzinnych – świadczenia nienależne pobrane, Samorząd Terytorialny, nr 4/2006, s. 51). Mając na uwadze poczynione wyżej rozważania, Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę doszedł do przekonania, iż skarżąca w sposób prawidłowy poinformowana została przez organy o okolicznościach powodujących ustanie prawa do pobierania świadczeń rodzinnych. Jest bowiem bezspornym, iż pouczenia takie znajdowało się w podpisanym przez skarżącą wniosku z dnia 17.marca 2006 roku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego. W części V pkt 2 w/w wniosku widnieje wyraźna adnotacja, iż "w przypadku wystąpienia w rodzinie otrzymującej świadczenia rodzinne zmian mających wpływ na prawo doświadczeń rodzinnych, osoba ubiegająca się jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie rodzinne. Dotyczy to zwłaszcza informacji o uzyskaniu dochodu przez członka rodziny [...]". Niewątpliwie informacja taka stanowi pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Poza tym w decyzji Prezydenta Miasta Łodzi z dnia [...], przyznającej C.K. świadczenia rodzinne zawarto wskazówkę, iż w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do zasiłku rodzinnego, w tym o przybyciu dochodu, strona jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. Zatem uzyskanie przez córki skarżącej renty rodzinnej po zmarłym ojcu, powodujące wzrost dochodu w rodzinie oraz niepoinformowanie niezwłocznie organu o tej okoliczności, pomimo pouczenia o tym obowiązku, musiało skutkować wydaniem decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1.kwietnia 2006 roku do 31. sierpnia 2006 roku. Nie można bowiem podzielić stanowiska zawartego w skardze, iż "pozbawienie lub zawieszenie prawa do świadczeń, które uzasadniałoby pouczenie skarżącej o braku prawa do pobierania świadczeń, mogło mieć miejsce tylko w drodze odrębnej decyzji, wydanej po decyzji przyznającej świadczenia". Konkluzja tego rodzaju nie posiada bowiem oparcia w obowiązujących przepisach prawa. Podkreślić również należy, iż bez znaczenia przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy pozostają podnoszone przez skarżącą okoliczności, dotyczące jej trudnej sytuacji materialnej oraz życiowej czy też faktycznego "zużycia" wypłaconych świadczeń. Okoliczności te mogą mieć ewentualne znaczenie na etapie postępowania o umorzenie kwoty nienależnie pobranego zasiłku wraz z dodatkami. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 151 p.p.s.a, orzeczono o oddaleniu skargi, wobec braku uzasadnionych podstaw do jej uwzględnienia. A.K.