II SA/Łd 491/19

Dnia 15 października 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska Sędzia WSA Paweł Kowalski (spr.) Protokolant Specjalista Anna Kośka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2019 roku sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] roku znak: [...]. Ak. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., decyzją z [...] r., utrzymało w mocy decyzję z [...] r., którą Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane, przez A.M. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko W.R. za okres od 1 września 2017 r. do 30 września 2017 r. w wysokości 227,14 zł, za okres od 1 października 2017 r. do 30 listopada 2017 r. w wysokości 232,23 zł miesięcznie oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko W.R., za okres od 1 września 2017 r. do 30 listopada 2017 r. w wysokości 691,60 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od dnia wydania decyzji w kwocie 59,44 zł, co łącznie stanowi kwotę 751,04 zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji powołał się na treść art. 2 pkt 7 lit d oraz art. 23 ust. 1, ust. 1a i ust. 6 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554 ze zm.), dalej u.p.o.u.d.a. i wskazał, że własną decyzją z [...] przyznał stronie prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko W.R. na okres od 1 lipca 2017 r. do 30 września 2017 r. w wysokości 400 zł miesięcznie. Kolejną decyzją z [...] przyznał A.M. prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko W.R. na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. w wysokości 400 zł miesięcznie, uznając, iż zostały wypełnione kryteria określone w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W dniu 7 sierpnia 2018 r. wpłynęło do organu pomocowego zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Ł.-Ś. w Ł. z 6 sierpnia 2018 r., z treści którego, wedle organu wynika, iż po wydaniu w/w decyzji przyznających prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego A.M. otrzymała za pośrednictwem komornika tytułem alimentów na dziecko W.R. m.in. następujące kwoty: 14 września 2017 r. - 227,14 zł; 12 października 2017 r.- 232,23 zł; 13 listopada 2017 r. - 232,23 zł. Organ pierwszej instancji uznał w związku z tym, iż skoro w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko W.R. strona otrzymała alimenty z pominięciem kolejności zaspokajania należności ustalonych przez ustawodawcę w art. 28 ust. 1, świadczenia z funduszu alimentacyjnego na w/w dziecko przysługują A.M. w innej wysokości, tj. za okres od 1 września 2017 r. do 30 września 2017 r. 172,86 zł, a za okres od 1 października 2017 r. do 30 listopada 2017 r. w wysokości 167,77 zł miesięcznie. Tym samym w ocenie organu A.M. nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko W.R. za okres od 1 września 2017 r. do 30 listopada 2017 r. i jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy ww. decyzję, podzielając stanowisko organu pierwszej instancji. Organ podkreślił, że w jego ocenie z treści pisma komornika sądowego jednoznacznie wynika, iż A.M. będąca przedstawicielem ustawowym wierzyciela W.R. otrzymała w dniu 14 września 2017 r. kwotę 227,14 zł, w dniu 12 października 2017 r. kwotę 232,23 zł oraz w dniu 13 listopada 2017 r. kwotę 232,23 zł, zaś kwoty te, będące wynikiem uzyskanej egzekucji od dłużnika alimentacyjnego S.R. powinny w pierwszej kolejności zaspokoić należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wypłacone osobie uprawnionej - aż do ich całkowitego zaspokojenia. W związku z powyższym A.M. pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego i jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami. Kolegium dodało że A.M. nie przedstawiła w toku postępowania żadnych dowodów świadczących o tym, iż w/w kwot nie pobrała, zatem organ nie dał wiary twierdzeniom strony, co do niepobrania kwoty alimentów wyegzekwowanej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Ł.-Ś. w Ł. W skardze A.M. zarzuciła naruszenie: - art. 7 i 77 k.p.a., poprzez błędne uznanie, że komornik sądowy przekazał bezpośrednio skarżącej kwoty wyegzekwowanych alimentów, podczas gdy ich faktycznie nie otrzymała. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, argumentując jak dotychczas. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Organy rozpatrujące niniejszą sprawę uznały, że skoro w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego skarżąca otrzymała od komornika środki wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego, to ziściły się przesłanki uznania świadczenia wypłaconego w okresie za okres od 1 września 2017 r. do 30 listopada 2017 r. jako świadczenia nienależnie pobranego. Tymczasem skarżąca od początku postępowania twierdzi, że nie otrzymała od Komornika Sądowego żadnej kwoty z tytułu wyegzekwowanych alimentów od S.R. Z takim rozstrzygnięciem organów nie sposób się zgodzić. Po pierwsze z treści ww. zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Ł.-Ś. w Ł. z 6 sierpnia 2018 r. (znajdującego się w aktach administracyjnych) wynika jedynie, że w roku 2017 zostały wyegzekwowane m.in. kwoty: 14 września 2017 r. - 227,14 zł; 12 października 2017r.- 232,23 zł; 13 listopada 2017 r. - 232,23 zł. Wbrew twierdzeniu organów z tegoż zaświadczenia nie wynika, że ww. kwoty zostały przekazane do rąk skarżącej. W sytuacji gdy A.M. kwestionuje otrzymanie kwot wyegzekwowanych alimentów rolą organu jest rozpatrzenie sprawy z zachowaniem zasad wynikających z art. 7, 77, 80 k.p.a. i ustalenie kluczowej w niniejszej sprawie kwestii, czy wyegzekwowane kwoty trafiły do A.M.. Tym samym już z tego powodu, w ocenie sądu, zaskarżona decyzja, została wydana co najmniej przedwcześnie, bo z naruszeniem podstawowych zasad postępowania wyrażonych ww. przepisach Kodeksu postepowania administracyjnego. Po wtóre w ocenie sądu w wyniku dokonania błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. w sposób nieuzasadniony uznały, iż przedmiotowe świadczenie powinno zostać uznane jako nienależnie pobrane. Art. 23 ust. 1 u.p.o.u.d.a., który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji przewiduje, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 23 ust. 1a o.p.o.u.d.a.). Zgodnie natomiast z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.d.a. nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.p.o.u.d.a. w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej 18 - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym 19 - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Treść przywołanych wyżej przepisów, wskazuje, że ustawodawca wiąże obowiązek zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia", a nie "świadczenia nienależnego". Z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji jak również poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji nie wynika, aby ta okoliczność była przedmiotem rozważań organów rozpatrujących niniejszą sprawę. Rozróżnienie obydwu pojęć ma tymczasem zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego". Jak trafnie zauważył WSA w Poznaniu w wyrokach z 15 kwietnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Po 1270/14 oraz z 18 kwietnia 2019 r. sygn. akt IV SA/Po 188/19 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl) "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy. Wspomniane rozróżnienie pojęć, przyjęte zostało w orzecznictwie sądów administracyjnych na tle instytucji zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (zob. np. wyroki NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09, z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, z dnia z 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11; http://orzeczenia.nsa.gov.pl), upowszechniło się także na gruncie, podobnej pod względem konstrukcyjnym i funkcjonalnym, regulacji "zwrotowej" z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (zob. np.: wyroki WSA w Poznaniu z 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, z 5 grudnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Po 1020/12, z 25 lipca 2013 r. sygn. akt II SA/Po 589/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym dla oceny czy świadczenie może zostać uznane za nienależnie pobrane nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że skarżąca w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego otrzymała od komornika środki wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego oraz, że został pouczony o obowiązku organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zasadnicze znaczenie ma bowiem ustalenie jakie były intencje skarżącej, a tego organy rozpatrujące niniejszą sprawę nie uczyniły. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji takiej analizy nie przedstawiono. Zauważyć trzeba, że w związku z wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego dług alimentacyjny staje się długiem organu wypłacającego świadczenie. Jak bowiem wynika, z art. 27 ust. 8 u.p.o.u.d.a. do wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w ust. 3 (należności przypadających od dłużnika alimentacyjnego z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego), lub o przyłączenie się do postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w ust. 3a, organ właściwy wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a, dołącza: ostateczną decyzję przyznającą świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej (pkt 1); informacje o rozpoczęciu realizacji decyzji, o której mowa w pkt 1, i terminie wypłat świadczeń z funduszu alimentacyjnego w poszczególnych miesiącach określonych w decyzji (pkt 2). Natomiast zgodnie z art. 27 ust. 9 u.p.o.u.d.a. organ egzekucyjny przekazuje wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego kwoty organowi właściwemu wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a, do wysokości wypłaconych przez ten organ świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, zgodnie z kolejnością określoną odpowiednio w art. 28 ust. 1 i 2. W sytuacji przyznania osobie uprawnionej do alimentów świadczenia z funduszu alimentacyjnego obowiązkiem komornika jest wiec przekazywanie organowi wypłacającemu świadczenie z funduszu alimentacyjnego wyegzekwowanej od dłużnika alimentacyjnego kwoty zaliczonej na poczet alimentów. W okolicznościach niniejszej sprawy zauważyć trzeba, że jeśli kwota uznana przez organ za świadczenie nienależnie pobrane została faktycznie przekazana skarżącej przez komornika, pomimo ciążącego na komorniku obowiązku przekazania tej kwoty organowi wypłacającemu świadczenie, to oceniając działanie skarżącej organ winien wyjaśnić czy skarżąca (jeśli w ogóle przyjęła jakąkolwiek kwotę) zrobiła to w zaufaniu do działań funkcjonariusza publicznego jakim jest komornik. Ocena czy wypłacona osobie uprawnionej do alimentów kwota może zostać uznana za świadczenie nienależnie pobrane za każdym razem musi być dokonywana z uwzględnieniem specyficznych okoliczności konkretnej sprawy. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika aby organy dokonały oceny świadomości skarżącej w zakresie nieprzysługującego jej świadczenia. Wcześniej zaś konieczne będzie ustalenie czy świadczenie to zostało przekazane przez komornika skarżącej. Z powyższych względów zaistniała konieczność uchylenia decyzji organów obydwu instancji. Rozpatrując sprawę ponownie, organy będzie miał na uwadze przedstawione wyżej wskazania sądu. W tym stanie rzeczy sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Ł. z [...] roku. E.S.