II SA/Łd 494/11

Dnia 22 lipca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Anna Stępień Sędziowie Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant Asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lipca 2011 roku sprawy ze skargi S. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi – adwokat G. W.-R., prowadzącej kancelarię adwokacką w Ł. przy ulicy [...], kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa i 80/100) złotych, zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku S. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...]roku, Nr [...]o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. We wniosku wszczynającym postępowanie skarżący wskazał, iż maju 1940 roku został razem z matką wysiedlony z M., gm. B., pow. S. do W., gm. M., pow. S., następnie po krótkim czasie przewieziono do R., gm. M. Ojca skarżącego wywieziono do W. Skarżący podniósł, iż jego matka codziennie szła do pracy w polu, a on zostawał pod opieką 70-letniego dziadka. Od 1943 roku matka zabierała skarżącego do pracy w polu, gdzie skarżący pomagał w pracach polowych aż do końca wojny. Do wniosku skarżący załączył zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł odnoszące się do powstania poligonu niemieckiego na terenie całej gminy B. i powiązanych z tym wysiedleń w maju 1940 roku i jesienią 1941 roku; swoją ankietę osobową oraz ankietę swej matki. Organ decyzją z dnia [...]roku odmówił przyznania S. C. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, bowiem uznał, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż strona doznała, we wnioskowanym okresie, prześladowań nie objętych przepisami ustawy. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał przepis art. 1 ust. 1, art. 2 oraz art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący nie zgodził się z zakwestionowaną decyzją i podniósł, iż jego rodzina została rozdzielona: ojciec wywieziony do W., a skarżący z matką do W., po miesiącu do R. Skarżący podkreślił, iż gdy jego matka pracowała, on pozostawał w domu pod opieką nieznanych mu osób, zaś gdy miał 5 lat dojeżdżał z mamą do pracy i pod przymusem pracował w niemieckim gospodarstwie. Wspomnianą na wstępie decyzją z dnia [...]roku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. Organ podniósł, iż badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07 - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Wykonywanie pracy przymusowej w m. R., znajdującej się w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania strony (M.) – zdaniem organu - nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Organ stanął na stanowisku, iż zmiana miejsca pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło zerwanie więzi rodzinnych i społecznych. Jeżeli więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, to nie sposób uznać, iż nastąpiło zerwanie więzi, praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Następnie organ dostrzegł, że rodzice strony byli wprawdzie zmuszeni do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak pracę wykonywali w pobliskiej miejscowości. Nadto organ zaznaczył, iż strona urodziła się w 1943 r., w m. J., to jest w miejscu zamieszkania rodziców strony przed wybuchem wojny. Postanowieniem z dnia [...]nr [...] organ, na podstawie art. 113 § 1 i § 3 K.p.a., sprostował oczywistą omyłkę w zaskarżonej decyzji w ten sposób, że zamiast zdania: "...strona urodziła się w 1943 r., w m. J., to jest w miejscu zamieszkania rodziców strony przed wybuchem wojny..." powinno być: "...strona urodziła się w 1938 r. w S., tj. w pobliżu miejsca wysiedlenia rodziny strony..." W skardze na powyższą decyzję S. C. podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wskazał, że pomimo iż w momencie wysiedlenia z miejscowości M. do miejscowości R. miał około półtora roku, to na całe dorosłe życie pozostał mu w pamięci strach, jakiego codziennie doznawał, gdy mama wychodziła z domu do przydzielonej jej przez Niemców pracy. Wówczas skarżący pozostawał z nieznajomym starym człowiekiem i lękał się, że może już więcej mamy nie zobaczyć, ale i bał się również tego starego człowieka, z którym pozostawał sam przez cały dzień. Kiedy skarżący był nieco starszy mama zabierała go ze sobą do pracy w polu. Skarżący wskazał, że niejednokrotnie był wykorzystywany do prac w polu, miedzy innymi pracował przy zbieraniu ziemniaków. Skarżący również zaznaczył, iż powrót do M. był niemożliwy z powodu utworzenia poligonu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku wykazania istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.). W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy represją - w jej rozumieniu - jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. Należy podkreślić, iż treść powołanego wyżej przepisu została zakwestionowana wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ. Dz. U. Nr 220, poz. 1734 ). Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, zawarta w art. 2 pkt 2 ustawy dotychczasowa definicja deportacji była zbyt restrykcyjna i niedopasowana do celu ustawy, albowiem bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszały zasadę równości. Warunkiem uzyskania świadczenia deportacyjnego stało się przekroczenie granicy państwa polskiego, a nie szczególna dolegliwość represji. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest zatem adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w tym art. 7, 77 § 1 i art. 80, a także art. 107 § 3 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.). Natomiast całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Postępowanie prowadzone w taki sposób realizuje zasadę swobodnej oceny dowodów, o której mowa w art. 80 K.p.a. Swobodna ocena dowodów musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. W ocenie składu orzekającego organ administracji nie poczynił wystarczających ustaleń dotyczących stwierdzenia faktu deportacji (wywiezienia) S. C. do pracy przymusowej. Organ bowiem nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, przez co dopuścił się naruszenia przepisu prawa materialnego, stanowiącego o istocie rozstrzygnięcia. Przy interpretacji przepisów ustawy w świetle cytowanego wyroku Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie - zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Konieczne jest także ustalenie, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. W toku postępowania administracyjnego skarżący podnosił, iż maju 1940 roku został razem z matką wysiedlony z M. w gminie B. do W., następnie do R. Ojca skarżącego wywieziono do W. Skarżący również wskazywał, iż jego matka pracowała przymusowo w gospodarstwie rolnym. Od 1943 roku matka zabierała skarżącego do pracy w polu, gdzie skarżący pomagał w pracach polowych aż do końca wojny. Do wniosku skarżący załączył zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł. odnoszące się do powstania poligonu niemieckiego na terenie całej gminy B. i powiązanych z tym wysiedleń w maju 1940 roku i jesienią 1941 roku; swoją ankietę osobową oraz ankietę swej matki. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że decyzja wydana w toku postępowania pierwszoinstancyjnego nie spełnia wymogów art. 11 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a., bowiem nie dość, że uzasadnienie nie zawiera wyjaśnienia badanych przesłanek wynikających z obowiązujących przepisów, to jeszcze organ nie wskazał faktów uznanych za udowodnione i na których oparł rozstrzygnięcie oraz dowodów, którym odmówił wiarygodności. Przywołany art. 11 K.p.a. ustanawia zasadę przekonywania, która sprowadza się do wyjaśnienia stronie, że adresowana do niej decyzja wynika z racjonalnych przesłanek i jest oparta o przepisy obowiązującego prawa, to znaczy, że w istniejącym stanie prawnym i faktycznym sprawy wydanie innej decyzji było niemożliwe. Organ odpowiada za naruszenie tej zasady, jeżeli nie podejmie lub bezpodstawnie odstąpi od czynności mających przekonać stronę o zasadności decyzji, np. odstąpi od uzasadnienia decyzji. Zasada ta nakłada na organ obowiązek dołożenia należytej staranności w wyjaśnieniu stronie zasadności podjętego rozstrzygnięcia. (por. wyrok NSA z dnia 29 czerwca 2010r., sygn. akt I OSK 124/10, Lex nr 594984). Następnie zaś w uzasadnieniu decyzji drugoinstancyjnej organ podniósł, że rodzice skarżącego byli wprawdzie zmuszeni do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak pracę wykonywali w pobliskiej miejscowości, więc nie sposób uznać, iż nastąpiło zerwanie więzi, praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Należy również zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 analizowanej ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana mimo, iż znajdowała się w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ administracji zaś w dalszym ciągu – wbrew temu, co twierdzi - uzależnia przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego od warunków geograficznych, z góry bowiem zakłada, że niewielka odległość nie może wiązać się z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, co sprzeciwia się interpretacji pojęcia "represji" dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny. Dodatkowo organ pominął w swych rozważaniach podnoszoną przez stronę okoliczność rozdzielenia rodziny (wedle twierdzeń skarżącego jego ojca deportowano do W., zaś skarżący przebywał z matką na deportacji w R.) oraz nie dokonał ustalenia co do warunków, w jakich skarżący przebywał pod nieobecność matki (skarżący w różny sposób wyjaśniał, iż pozostawał pod opieką dziadka, innym razem, że pod opieką obcych ludzi). Zaakcentowania wymaga także to, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych o deportacji w stosunku do dzieci można mówić nie tylko wówczas, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami i pracowało przymusowo, ale i wtedy, gdy dziecko było zbyt małe, by pracować przymusowo, a także wtedy, gdy urodziło się podczas pobytu na deportacji swoich rodziców (por. wyroki: NSA z dnia 8 października 2009r., sygn. akt II OSK 1703/08; NSA z dnia 23 stycznia 2009r., sygn. akt 1456/08; WSA w Opolu z dnia 29 stycznia 2009r., sygn. akt II SA/Op 572/08). Wobec powyższego organ powinien jednoznacznie ustalić charakter, miejsce i czas pracy skarżącego i jego matki, bowiem strona w toku postępowania administracyjnego podnosiła, że od 1943r. wykonywała pracę przymusową w gospodarstwie rolnym w R. Obowiązkiem organu było zbadać, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, tj. czy był połączony z wysiedleniem, rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Organ powinien był zatem ustalić, czy deportacja (wysiedlenie) rodziny skarżącego do R. łączyła się z wywiezieniem do pracy przymusowej oraz z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Organ nadto nie wziął pod uwagę, iż rodzinną miejscowość skarżącego okupant zajął pod poligon wojskowy, a związku z czym skarżący nie miał możliwości powrotu do domu. Jak już wskazano, wbrew odmiennemu stanowisku organu, wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku, czy kilkunastokilometrowej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Warunek deportacji może być bowiem w takim przypadku spełniony, oczywiście przy zaistnieniu szeregu okoliczności, które powołał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku, a których organ w ogóle nie rozważył. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza również art. 107 § 1 i 3 K.p.a. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności ustalając przesłankę deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), Sąd orzekł o zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Z uwagi natomiast na charakter prawny zaskarżonej decyzji, niepodlegającej wykonaniu i nienadającej się do wykonania, za bezprzedmiotowe uznano rozstrzyganie w tym zakresie w rybie art. 152 p.p.s.a. ar