II SA/Łd 518/11

Dnia 10 czerwca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 czerwca 2011 roku sprawy ze skargi K. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej K. L. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku Nr [...] na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nt 87, poz. 395) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) odmówił K. L. przyznania uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia, o którym mowa w przywołanych w podstawie decyzji przepisach. W ocenie organu w badanej sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżąca wykonywała pracę w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie była bowiem połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. W terminie prawem przewidzianym K. L. wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy. Wyjaśniła, iż w dniu 1 września 1939r. mieszkała w miejscowości B. gmina M. powiat [...], to miejsce zamieszkania opuściła w październiku 1941 roku wraz z całą ludnością tej miejscowości, która miała zostać przeznaczona na poligon. Oświadczyła, iż wywieziono ją z cała rodziną do miejscowości C. gmina B. powiat [...], gdzie wszyscy pracowali w gospodarstwie u Niemca, skarżąca zajmowała się pilnowaniem bydła, dojeniem krów, karmieniem drobiu, noszeniem słomy. Dodała, iż nie posiada żadnego dokumentu potwierdzającego jej oświadczenie, ma jedynie akt zgonu matki, która zmarła w tym czasie, w dniu 4 grudnia 1944r., zaś ewentualni świadkowie już nie żyją, żyje jedynie siostra skarżącej, jednakże jej obecny stan zdrowia uniemożliwia złożenie wyjaśnień. Na koniec strona opisała, iż mieszkała w nieoświetlonej piwnicy w budynku gospodarza, pracowała w bardzo ciężkich warunkach, ponieważ nie było pożywienia często uciekała się do kradzieży ziemniaków lub mleka. Dodała, iż cały ten czas doskwierało jej zimno i wrogie otoczenie, które dla niej, wówczas małej dziewczynki, było nader uciążliwe i pozostawiło trwały ślad tak w psychice jak i odbiło się na zdrowiu fizycznym. Decyzją z dnia [...] roku Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]r. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej. Argumentował, iż przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Jak podkreślił Kierownik, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu przywołane warunki w przypadku wnioskodawczyni nie zostały spełnione, z materiału sprawy wynika bowiem, iż owszem wykonywała pracę przymusową w miejscowości C., która była jednakże położona w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania w B. Praca była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Wprawdzie strona została zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy wraz z całą rodziną, nadto strony nie dotknęły inne utrudnienia towarzyszące deportacji jak zmiana warunków klimatycznych, społecznych, bariera językowa. Kierownik dodał, iż z zaświadczenia Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S. z dnia [...]r. wynika, iż wysiedlenie strony z miejsca zamieszkania miało związek z budową poligonu. Część mieszkańców B. została deportowana do pracy przymusowej do Niemiec, część przesiedlono do innych powiatów województwa [...]. Kierownik wywiódł, iż okoliczność utraty gospodarstwa w B. była niewątpliwie formą represji, jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, co się z tym wiąże utratą domu czy gospodarstwa, lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi K. L. powtórzyła, iż została deportowana z całą rodziną oraz innymi mieszkańcami miejscowości B., wśród których znalazły się osoby, które dostały świadczenie pieniężne z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) powoływanej dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W rozumieniu powyższych przepisów, sąd administracyjny bada legalność, czyli innymi słowy zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz z przepisami proceduralnymi, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Natomiast stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia następuje wówczas, gdy sąd stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.) Sąd dopatrzył się w zaskarżonej decyzji tego rodzaju uchybień, które obligowały do wyeliminowania jej z obrotu prawnego. W pierwszej kolejności zaznaczyć trzeba, iż postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie rozstrzygnięcia z wniosku K. L. zostało przeprowadzone w sposób wnikliwy i szczegółowy. Organ zebrał wyczerpujący materiał dowodowy, w oparciu o który ustalił niekwestionowany przez stronę stan faktyczny sprawy. Jednocześnie nie sposób postawić organom administracji zarzutu swobodnej oceny materiału dowodowego. Z tych właśnie względów, ponieważ postępowanie wyjaśniające zostało należycie przeprowadzone, w ocenie Sądu materiał znajdujący się w aktach sprawy umożliwiał przeprowadzenie jego oceny prawnej, czego organ prawidłowo jednak nie uczynił. Przypomnieć trzeba, iż w świetle przesłanek z art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przy czym, co istotne, zgodnie z art. 2 pkt 2 tej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Analiza akt administracyjnych sprawy uzasadnia twierdzenie, iż Kierownik Urzędu podjął wszystkie niezbędne czynności dla pełnego wyjaśnienia okoliczności towarzyszących wywiezieniu do pracy przymusowej, a więc przesłanek z art. 2 ust. 2 powoływanej ustawy, niemniej jednak nie przeprowadził analizy tak ustalonego stanu faktycznego w świetle przytoczonego unormowania prawnego oraz w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., K 47/07. Nie sposób bowiem zapominać, iż w przywołanym uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny rozszerzył krąg osób, które mogą ubiegać się o świadczenie pieniężne z tytułu deportacji do pracy przymusowej, poprzez zaliczenie do tegoż kręgu osób, które zostały deportowane do pracy przymusowej, ale w granicach państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, zawarta w art. 2 pkt 2 w/w ustawy dotychczasowa definicja deportacji była zbyt restrykcyjna i niedopasowana do celu ustawy. Warunkiem uzyskania świadczenia deportacyjnego stało się przekroczenie granicy państwa polskiego, a nie szczególna dolegliwość represji. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest zatem adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie wobec takiej wykładni Trybunału Konstytucyjnego, nie budzi wątpliwości, iż skarżąca K. L. była deportowana do pracy przymusowej i bez wpływu na to twierdzenie pozostaje okoliczność, iż została wywieziona do miejscowości położonej w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania w miejscowości B. Przypomnieć należy również, iż Trybunał Konstytucyjny, w uzasadnieniu swego orzeczenia wywiódł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W świetle powyższego, w ocenie Sądu analiza zaskarżonego rozstrzygnięcia uzasadnia stwierdzenie, iż organ II instancji nie dokonał właściwej oceny okoliczności sprawy zarówno w kontekście wywodów Trybunału Konstytucyjnego jak i przesłanek wymienionych w art. 2 ust. 2 w/w ustawy. Czyniąc ustalenie, iż skarżąca wraz z najbliższą rodziną (rodzicami i trójką rodzeństwa) została wysiedlona z dotychczasowego miejsca zamieszkania w miejscowości B. do miejscowości C. (odległość ok. 10-15 km w zależności od trasy), gdzie pracowała w gospodarstwie rolnym u niemieckiego gospodarza doszedł do przekonania, że strona nie została w istocie deportowana w rozumieniu jakie nadał temu pojęciu Trybunał Konstytucyjny. Z takim wywodem organu nie sposób się zgodzić, trudno bowiem twierdzić, iż wysiedlenie z miejscowości, która została przeznaczona na poligon, zatem w istocie miejscowości, która została zniwelowana, nie nosi znamion szczególnie dotkliwej represji. W szczególności wobec ustalenia, iż rodzina skarżącej nie miała do czego wracać, a wszystko co pozostawili w gospodarstwie, zostawili bezpowrotnie. W ocenie Sądu także warunki w jakich wówczas próbowała żyć skarżąca z rodziną należy ocenić jako szczególnie dotkliwe, pamiętać należy, iż skarżąca, wówczas mała dziewczynka, została z dnia na dzień wyrwana z rodzinnego domu i umiejscowiona w piwnicy u niemieckiego gospodarza, w piwnicy, w której nie było oświetlenia, w warunkach ciągłego strachu i trudnych warunków życia. Jak wyjaśniała strona brak jedzenia zmusił ją do kradzieży ziemniaków, mleka, do podejmowania działań, których w normalnych, czy zbliżonych do normalnych warunkach, nigdy by nie podjęła. Nie można zapominać, iż strona nie mogła liczyć na powrót do domu, nadto warunki życia w tym okresie doprowadziły do śmierci matki skarżącej. Pomimo zatem, iż została pierwotnie wysiedlona z całą rodziną to ostatecznie w tych ciężkich warunkach była pozostawiona sama sobie i musiała nauczyć się dbać o siebie i młodsze rodzeństwo. Przywołane okoliczności w opinii Sądu wpływają na ocenę, że były to trudne, drastyczne warunki, a zatem deportacja jaka dotknęła skarżąca przybrała szczególnie dotkliwą formę deportacji, na jaką wskazywał w swym uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny. Reasumując powyższe rozważania, jeszcze raz należy podkreślić, iż postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone z poszanowaniem zasad wynikających z ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Niemniej jednak organ II instancji nie dokonał prawidłowej oceny tak ustalonego stanu faktycznego w świetle przesłanek z art. 2 ust. 2 w/w ustawy oraz wytycznych uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. Wobec powyższego w toku ponowienie prowadzonego postępowania organ odwoławczy obowiązany jest ocenić niekwestionowany stan faktyczny sprawy biorąc pod uwagę wyrażone powyżej poglądy prawne. Wywiedzione stanowisko uzasadniać w sposób wynikający z art. 107 §3 K.p.a. oraz art. 11 K.p.a. wyjaśniając stronie przesłanki, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Z uwagi na stwierdzenie, iż w niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy Sąd na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 200 i art. 205 p.p.s.a.