II SA/Łd 525/10

Dnia 29 września 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot – Szustowska, Sędzia NSA Anna Stępień (spr.), Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2010 roku przy udziale - sprawy ze skargi S. Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1 – 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej - ustawa o świadczeniu pieniężnym, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 (Dz.U. nr 220, poz. 1734), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania S. Ł. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego we wskazanej ustawie. W uzasadnieniu organ administracji podniósł, iż pojęcie represji na gruncie ustawy o świadczeniu pieniężnym określa jej art. 2 pkt 2 lit. a. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Organ administracji, wskazując na treść uzasadnienia powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, stwierdził, iż niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. Nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową we wsi W., znajdującej się w sąsiedztwie miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podniósł, iż wraz z rodzicami został wysiedlony z miejscowości W. do miejscowości K., gdzie pracowali we dworze W. oddalonym od K. o około 5 km. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2, i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu organ administracji stwierdził, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że zainteresowany wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie o świadczeniu pieniężnym. W skardze na powyższą decyzję S. Ł. zarzucił zaskarżonej decyzji błędną i dowolną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wniósł o jej uchylenie i przyznanie świadczenia zgodnie z wnioskiem. W uzasadnieniu skarżący wywodził, iż w jego przypadku miało miejsce przymusowe wysiedlenie i "wyrwanie z dotychczasowego środowiska". Jako 10 - letnie dziecko wykonywał pod ścisłym nadzorem ciężkie prace fizyczne, dla którego odległość miała mniejsze znaczenie. Był robotnikiem przymusowym bez możliwości kontaktu z sąsiadami, dalszą rodziną i odwiedzania chociażby własnego domu. Ciężko pracował pod bezpośrednim nadzorem Niemca R. M. w majątku W. Obowiązkowe przybywanie w majątku było formą represji, o jakiej mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, jeżeli do represji doszło z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych czy religijnych. Zdaniem skarżącego jest też oczywiste, że dziecko dzieli los rodziców i do dziecka odnoszą się te same okoliczności, jakie spowodowały pracę przymusową rodziców. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż zadaniem sądów administracyjnych jest badanie zgodności z prawem kwestionowanych aktów i czynności (bezczynności) organów administracji publicznej. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji pod względem jej zgodności z prawem sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi, gdyż nie narusza ona prawa. Istotą niniejszej sprawy jest to, czy organ administracji w świetle obowiązujących przepisów prawa, w szczególności art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą o świadczeniu pieniężnym, oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. nr 220, poz. 1734) zasadnie odmówił skarżącemu S. Ł. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Z tego też względu przypomnieć wypada, iż stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie, były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym represją w jej rozumieniu jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W cytowanym przez organ wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego orzeczenia Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły w nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, zdaniem składu orzekającego, należy w pełni podzielić stanowisko organu, wywiedzione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż skarżący nie spełnił przesłanek, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Zebrane w toku postępowania administracyjnego dokumenty wskazują wprawdzie, iż wykonywał on pracę przymusową przez okres ponad 6 miesięcy. Niemniej jednak w stanie faktycznym sprawy nie można stwierdzić, że miała miejsce deportacja, wywiezienie do pracy przymusowej i "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. Trybunał Konstytucyjny przesądził wprawdzie, iż przyznanie świadczenia pieniężnego nie jest uzależnione od ustalenia, że miało miejsce wywiezienie do pracy przymusowej poza granice przedwojennego państwa polskiego. Wskazał bowiem, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych", przekroczenia granic państwa polskiego i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego, narusza zasadę równości. Jednocześnie jednak, zdaniem Trybunału, przedmiotowe świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem, przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Przy czym z uzasadnienia stanowiska Trybunału jednoznacznie wynika, że za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej, uprawniającej do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów tymczasem wynika, iż w okresie od marca 1941r. do stycznia 1945r. skarżący pracował przymusowo w gospodarstwie rolnym Niemca R. M. we wsi W. Jednocześnie zaś ze znajdującej się w aktach administracyjnych karty osobowej z dnia 13 marca 1951r. i ankiety personalnej z dnia 6 maja 1952r. wynika, iż do 1939r. mieszkał w miejscowości W., gmina S. w powiecie [...], a w okresie okupacji w miejscowości K. – w tej samej gminie i powiecie. Składając wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego skarżący nie przedstawił żadnych okoliczności ani też dowodów mogących świadczyć o tym, iż wykonywana przez niego praca przymusowa we wskazanym gospodarstwie rolnym przybrała szczególnie dotkliwa formę, tzn. była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Dopiero we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący powołał się na okoliczność wywiezienia wraz z rodzicami z miejscowości W. do miejscowości K. Wyjaśnił także, iż pracowali wówczas w W. oddalonym od K. o około 5 km. Reasumując powyższe wywody stwierdzić należy, iż wprawdzie przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie zawiera żadnych wskazań, co do odległości deportacji, jednak sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania tego świadczenia. Kryterium wyróżniającym grupę osób uprawnionych do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej stanowi bowiem obiektywnie trudniejsza sytuacja osób przymusowo zatrudnionych, wyrwanych z dotychczasowego środowiska, odizolowanych od rodziny, znajomych, zobligowanych do organizowania sobie od początku życia w obcym środowisku. Skarżącego nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji takie, jak zmiana w warunkach klimatycznych, czy społecznych, bariera językowa. Nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny skarżącego na skutek wysiedlenia do sąsiedniej miejscowości, jak również okoliczności wykonywania ciężkiej pracy przez skarżącego, będącego wówczas jeszcze dzieckiem, to jednak podkreślić trzeba, iż praca ta - choć przymusowa - wykonywana była w otoczeniu rodziny, co dla małoletniego wówczas skarżącego nie mogło być bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, również małoletnich, którzy takiego kontaktu z bliskimi byli pozbawieni. Okoliczności te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymania świadczenia pieniężnego. Z tych wszystkich względów sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) oddalił skargę. A.D.