II SA/Łd 548/11

Dnia 13 lipca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA: Joanna Sekunda – Lenczewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA: Jolanta Rosińska Sędzia WSA: Sławomir Wojciechowski Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lipca 2011 roku przy udziale --- sprawy ze skargi J. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]; 2. zasądza od organu – Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego – J. C. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku J. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. We wniosku skarżący wskazał, iż w lutym 1941 roku razem z rodzicami i rodzeństwem został wysiedlony z własnego gospodarstwa rolnego w W., gm. W. i deportowany do W., gdzie skierowano go do pracy w gospodarstwie rolnym U., gdzie pracował od maja 1941 roku do maja 1945 roku. Organ decyzją z dnia [...] roku odmówił przyznania J.C. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, bowiem uznał, że strona nie przedstawiła w zakreślonym terminie wymaganych dokumentów potwierdzających okres i rodzaj represji. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał przepis art. 2 pkt 2 oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący nie zgodził się z zakwestionowaną decyzją i podniósł, iż nie otrzymał żadnego pisma i terminu na uzupełnienie dokumentów, dlatego też wskazanie w uzasadnieniu, iż nie przedstawił w określonym terminie dokumentów jest niezgodne z prawdą. W toku postępowania w II instancji pismem z dnia 15 lutego 2011 roku organ wezwał skarżącego do nadesłania w terminie do 11 marca 2011 roku wszelkich posiadanych dowód mogących potwierdzić fakt wykonywania przez stronę bądź rodziców strony pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. W odpowiedzi na wezwanie skarżący w dniu 7 marca 2011 roku przesłał do organu zeznania dwóch świadków – S. F. i A. C., na okoliczność wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej w gospodarstwie pod niemieckim zarządem zlokalizowanym w W. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż w przypadku J. C. nie zostały spełnione kryteria deportacji do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. Organ podniósł, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż skarżący wraz z całą rodziną został wysiedlony z rodzinnej miejscowości W. do W., na potwierdzenie czego skarżący przedstawił zeznania świadków – S. F. oraz A. C. Świadkowie wskazali iż zainteresowany wykonywał pracę przymusową w majątku gospodarza o nazwisku W.. W aktach sprawy znajduje się również pismo z Archiwum Państwowego w Ł. z dnia 30 listopada 2010 r. z którego wynika, iż mieszkańców miejscowości W. wysiedlono ze względu na utworzenie na tych terenach poligonu wojskowego. W ocenie organu zmiana miejsca zamieszkania spowodowana była wysiedleniem W., a nie skierowaniem do pracy przymusowej w W. Organ również zauważył, iż strona przez cały okres podlegania represjom pozostawała w bezpośrednim kontakcie z rodziną, zatem nie doszło do zerwania więzi rodzinnych. Nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny strony na skutek wysiedlenia, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, organ wyraził pogląd, że jednak praca ta, choć przymusowa, wykonywana była w otoczeniu rodziny, co dla małoletniego wówczas wnioskodawcy nie mogło być bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, również małoletnich, którzy takiego kontaktu z bliskimi byli pozbawieni. Miejsce wykonywania pracy znajdowało się również w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, co wiąże się z tym, że praca ta wykonywana była w istocie w tym samym, zarówno kulturowo, jak i językowo środowisku. Organ podkreślił, iż badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobietkywizownych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Organ stwierdził, że skoro strona wykonywała pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania (teren tej samej gminy), należało odmówić jej przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem. Rozpatrując niniejszą sprawę, organ orzekający w szczególności uwzględnił szereg kryteriów wymienionych w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, którymi winien kierować się organ przy ustalaniu szczególnej dotkliwości represji - w tym niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem rozumianym jako wrogość i nieznajomość języka, czy też szczególnie akcentowane rozróżnienie między osobami wykonującymi pracę przymusową w miejscu dotychczasowego zamieszkania bądź jego pobliżu (sąsiednich miejscowościach) od osób wykonujących nawet tego samego typu pracę w warunkach deportacji. W skardze na powyższą decyzję J. C. podtrzymał dotychczasowe stanowisko, i wskazał, że jako dziecko został deportowany w dniu 15 maja 1941 roku do pracy w gospodarstwie rolnym u Niemca F., gdzie ciężko pracował do 1945 r. Rodzice skarżącego pracowali w polu, a w tym czasie skarżący zajmował się pasaniem bydła, sprzątaniem inwentarza. Skarżący zaznaczył, iż nieraz był bity przez niemieckiego gospodarza, gdy nie mógł podołać pracy. Nadto zauważył, że inni mieszkańcy W. byli tak samo wysiedlani i dostali pozytywną decyzję. Strona podniosła także, że na terenie W. powstał poligon i nie wolno było wchodzić na ten teren, bowiem wojsko strzelało bez ostrzeżenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku wykazania istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.). W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy represją - w jej rozumieniu - jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. Należy podkreślić, iż treść powołanego wyżej przepisu została zakwestionowana wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ. Dz. U. Nr 220, poz. 1734 ). Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, zawarta w art. 2 pkt 2 ustawy dotychczasowa definicja deportacji była zbyt restrykcyjna i niedopasowana do celu ustawy, albowiem bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszały zasadę równości. Warunkiem uzyskania świadczenia deportacyjnego stało się przekroczenie granicy państwa polskiego, a nie szczególna dolegliwość represji. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest zatem adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w tym art. 7, 77 § 1 i art. 80, a także art. 107 § 3 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.). Natomiast całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Postępowanie prowadzone w taki sposób realizuje zasadę swobodnej oceny dowodów, o której mowa w art. 80 K.p.a. Swobodna ocena dowodów musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. W ocenie składu orzekającego organ administracji nie poczynił wystarczających ustaleń dotyczących stwierdzenia faktu deportacji (wywiezienia) J. C. do pracy przymusowej. Organ bowiem nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Przy interpretacji przepisów ustawy w świetle cytowanego wyroku Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie - zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Konieczne jest także ustalenie, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. W toku postępowania administracyjnego skarżący podnosił, iż został wywieziony wraz z rodzicami z miejscowości zamieszkania W., gmina W., powiat Ł. do miejscowości W. i nadto przedstawił zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł. odnoszące się do wysiedlenia, związanego z utworzeniem poligonu, z W. I.C. (ojca skarżącego). Skarżący, urodzony w 1931 roku, wskazał także, iż pracował przymusowo w gospodarstwie pod niemieckim zarządem od maja 1941 roku do maja 1945 roku i na powyższą okoliczność przedstawił zeznania dwóch świadków. Tymczasem organ stanął na stanowisku, iż zmiana miejsca zamieszkania skarżącego była spowodowana wysiedleniem W., a nie skierowaniem do pracy przymusowej. W ocenie Sądu pogląd organu nie zasługuje na aprobatę, bowiem organ rozważył przesłankę wywiezienia skarżącego w rozdzielności od przesłanki pracy przymusowej. Organ wszak nie zdołał obalić twierdzenia strony o wykonywaniu pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy, co więcej, nawet nie podważał wiarygodności przedstawionych na tę okoliczność dowodów. Zatem nieuzasadnione było pominięcie w rozważaniach organu powoływanego faktu pracy przymusowej w powiązaniu z faktem wywiezienia skarżącego. Warto także zaznaczyć, iż organ powinien jednoznacznie ustalić gdzie pracował skarżący, bowiem strona w toku postępowania administracyjnego podnosiła, że pracę przymusową wykonywała w gospodarstwie rolnym U., następnie w skardze wskazano na pracę przymusową dla Niemca F., z kolei jeden ze świadków wyjaśnił, iż początkowo skarżący pracował dla Niemca o nazwisku W., a następnie dla Polaka U. Należy również zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 analizowanej ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana mimo, iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ administracji zaś w dalszym ciągu – wbrew temu, co twierdzi - uzależnia przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego od warunków geograficznych, z góry bowiem zakłada, że niewielka odległość (jak organ podkreślił >>teren tej samej gminy<<) nie może wiązać się z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, co sprzeciwia się interpretacji pojęcia "represji" dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny. W takiej sytuacji obowiązkiem organu było zbadać, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, tj. czy był połączony z wysiedleniem, rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Organ powinien był zatem ustalić, czy deportacja (wysiedlenie) rodziny skarżącego do W. łączyła się z wywiezieniem do pracy przymusowej oraz z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Organ nadto nie wziął pod uwagę, iż rodzinną miejscowość skarżącego okupant zajął pod poligon wojskowy, a związku z czym skarżący nie miał możliwości powrotu do domu. Jak już wskazano, wbrew odmiennemu stanowisku organu, wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku, czy kilkunastokilometrowej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Warunek deportacji może być bowiem w takim przypadku spełniony, oczywiście przy zaistnieniu szeregu okoliczności, które powołał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku, a których organ w ogóle nie rozważył. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza również art. 107 § 1 i 3 K.p.a. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności ustalając spełnienie przesłanki deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. Z uwagi natomiast na charakter prawny zaskarżonej decyzji, niepodlegającej wykonaniu i nienadającej się do wykonania, za bezprzedmiotowe uznano rozstrzyganie w tym zakresie w rybie art. 152 p.p.s.a. m.ch.