II SA/Łd 563/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Joanna Sekunda – Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 września 2010 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego J. S. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...]r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1,2,4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) odmówił J. S. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, iż stosownie do art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich, represją jest deportacja, wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 m-cy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Zaznaczył, iż Trybunał Konstytucyjny w swym wyroku z dnia 16 grudnia 2009r. stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 w/w ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kierownik podkreślił, iż z przywołanego orzeczenia Trybunału wywieść należy, iż warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem z dotychczasowego środowiska dalej, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia. Z materiałów sprawy wynika natomiast, iż strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w miejscowości S., pow.Ł., znajdującej się w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania, praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której pisze Trybunał i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. S. nie zgadzał się ze stanowiskiem organu jakoby odległość pomiędzy miejscem zamieszkania a miejscem pracy była niewielka, bowiem w ówczesnych warunkach, w zależności od wybranej drogi, była to odległość od 48 km do 52 km i pokonywana wozem konnym zajmowała 2 dni. W konsekwencji nie można zgodzić się z przyjęciem, iż odległość ta była nieznaczna. Skarżący podkreślił, iż niewątpliwie miało miejsce wyrwanie z dotychczasowego środowiska i przymusowa zmiana miejsca pobytu. Decyzją z dnia [...]r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 §1 pkt 1 w związku z art. 127 §3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000., Nr 98, poz. 1071 ze z,.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1,2,4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. W uzasadnieniu decyzji organ powtórzył dotychczasowy przebieg postępowania, argumentację wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz uzasadnienie utrzymanej w mocy decyzji, podkreślając, iż zasługuje na podzielenie. Przytaczając obszerne fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego organ odwoławczy wskazał, iż z materiału dowodowego sprawy wynika, że odwołujący został wysiedlony wraz z rodzicami z gospodarstwa rolnego mieszczącego się w miejscowości B. do miejscowości S., gdzie został skierowany do pracy przymusowej, wnioskodawca pracował w pobliżu miejsca zamieszkania, w którym to zamieszkiwał wraz z rodziną w grudniu 1941 roku. Kierownik Urzędu podkreślił, iż przepisy ustawy zawężają krąg podmiotów do tych wobec, których okupant stosował represje pracy niewolniczej w formie deportacji w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Kończąc zwrócił uwagę, iż nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz jedynie fakt, iż nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J. S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i powtórzył argumentację wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Dodatkowo wskazał na rozbieżności pomiędzy uzasadnieniami decyzji poszczególnych instancji i wywód organu odwoławczego, iż skarżący pracował w pobliżu miejsca zamieszkania, w którym to zamieszkiwał wraz z rodziną po wysiedleniu w grudniu 1941 roku. Zdaniem strony oznacza to, iż po wysileniu w grudniu 1941 roku pracowała w pobliżu miejsca zamieszkania w miejscowości S., jednak z tego twierdzenia organu nie wynika, że skarżący po wysiedleniu w grudniu 1941 roku ze wsi B. przywieziony został do wsi S., gdzie pracował i zamieszkiwał w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Skarżący uważa, iż brak jest dowodu na poparcie tezy organu, że nie został wyrwany z dotychczasowego środowiska, samo stwierdzenie organu takim dowodem nie jest. Strona uściśliła, iż po wysiedleniu pracowała w miejscu zamieszkania S., a nie w pobliżu miejsca zamieszkania. Dodatkowo zarzuciła organowi odwoławczemu, iż nie uwzględnił dostarczonych, przy wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, dokumentów w postaci dwóch map, co prowadzi do naruszenia art. 77 §1 Kpa, co za tym również art. 107 §3 Kpa W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd administracyjny bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest zobowiązany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd stwierdził że zaskarżone orzeczenie narusza normy procedury administracyjnej w stopniu określonym w cytowanym przepisie. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W myśl, którego represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Wskazując na powyższe przywołać również należy, cytowany przez organ, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, K 49/07, w którym Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W ocenie Sądu, zgodzić należy się z orzekającymi w sprawie organami administracji, iż treść przywołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego warunkuje konieczność wnikliwego zbadania czy obowiązek pracy przymusowej strony skarżącej podczas II wojny światowej przybrał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Niemniej jednak analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wskazuje, aby postępowanie wyjaśniające w tym zakresie, przeprowadzone zostało w sposób rzetelny. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji to w zasadzie wyłącznie przytoczenie obszernych fragmentów uzasadnienia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz lakoniczne stwierdzenie o braku spełnienia przesłanek z art. 2 ust. 1 pkt. 2 lit. a w/w ustawy. Organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w sposób, jaki wyznacza ustawa Kodeks postępowania administracyjnego, nadto nie ustosunkował się do argumentacji wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz złożonych przy nim dowodów, w postaci dwóch map. Nie budzi natomiast wątpliwości Sądu, iż stosownie do art. 77 §1 Kpa organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na jego podstawie ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona, jak wynika z zasady swobodnej oceny dowodów sformułowanej w art. 80 Kpa. Kierownik Urzędu stwierdził, iż skarżący został wysiedlony wraz z rodzicami z gospodarstwa rolnego mieszczącego się w miejscowości B. do miejscowości S., gdzie został skierowany do pracy przymusowej, w konsekwencji ponieważ pracował w pobliżu miejsca zamieszkania, w którym mieszkał z rodzicami po wysiedleniu w grudniu 1941 roku, nie można mówić, iż miała miejsce deportacja. Takie stwierdzenie organu nie zostało poparte żadnym materiałem dowodowym, a z pewnością nie znalazło to odzwierciedlenia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji co oznacza, iż organ naruszył art. 107 §3 Kpa. Zdaniem Sądu nie jest przede wszystkim jasne z jakich to przyczyn organ wykluczył przesłankę deportacji, w sytuacji, gdy strona oświadczyła, iż została wywieziona z miejscowości B. do miejscowości S., gdzie przebywała w okresie grudzień 1941 r. do stycznia 1945r., jak wynika z kwestionariusza osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pieniężnego. Wydaje się, iż organ całkowicie pominął podnoszoną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczność, iż w zależności od przyjętej drogi dojazdowej, miejscowości te były od siebie oddalone od 48 km do 52 km. Podkreślić dodatkowo należy, iż przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Reasumując, kontrola zaskarżonej decyzji prowadzi do uzasadnionego stwierdzenia, iż postępowanie wyjaśniające we wskazanym zakresie przeprowadzone zostało z naruszeniem zasad, określonych w art. 7, 77 § 1 i 80 Kpa. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie co prowadzi do naruszenia art. 107 § 1 i 3 Kpa. Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji, uznając to za wystarczające dla końcowego załatwienia sprawy. O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 200 p.p.s.a. ar