II SA/Łd 564/11

Dnia 9 września 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA: Renata Kubot – Szustowska Sędziowie Sędzia WSA: Barbara Rymaszewska (spr.) Sędzia WSA: Sławomir Wojciechowski Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 września 2011 roku przy udziale --- sprawy ze skargi W. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu A. M. prowadzącej Kancelarię Radcy Prawnego w Ł. przy ul. [...], lokal [...] kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił W. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu swej decyzji organ wskazał, że wnioskodawczyni nie przedstawiła w określony przez organ terminie dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji, zaś zebrany w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji. W. B. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że wraz z rodziną została wysiedlona ze wsi S. do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym należącym do osoby narodowości niemieckiej, położonego w miejscowości S., w gminie J., w powiecie T., w województwie [...]. Skarżąca wskazała, że cała rodzina wykonywała pod przymusem prace polowe. Decyzją z dnia [...] Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) utrzymał w mocy w/w własną decyzję z dnia [...]. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej argumentując, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Jak podkreślił Kierownik Urzędu, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu przywołane warunki w przypadku wnioskodawczyni nie zostały spełnione, z materiału sprawy wynika bowiem, iż wnioskodawczyni wraz z rodziną została wysiedlona z miejscowości S. W ocenie organu zmiana miejsca zamieszkania rodziny spowodowana była wysiedleniem z miejscowości S. i zajęciem jej terenów pod poligon wojskowy, a nie skierowaniem do pracy przymusowej w miejscowości S., nadto strona przez cały okres pobytu na wysiedleniu pozostawała w bezpośrednim kontakcie z rodziną. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi W. B. wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji zarzucając niezastosowanie art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy poprzez przyjęcie, że wywiezienie wraz z rodzicami do miejscowości S. nie miało charakteru represji związanej z przymusową pracą lecz miało charakter wysiedlenia w sytuacji gdy wysiedlenie było czynnością poprzedzającą fakt wywiezienia na roboty przymusowe. Nadto naruszenie art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego polegającą na przyjęciu, że deportacja wraz z rodzicami nie miała charakteru szczególnej dolegliwości, gdy już sam fakt pozbawienia 3 letniego dziecka środowiska, w którym dotychczas się wychowywało oraz brak możliwości rodziców zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych nie daje podstaw do takiej oceny. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W uzasadnieniu wyroku wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Z wywodów organu wynika, iż nie jest kwestionowany sam fakt wywiezienia, a jedynie poddaje się w wątpliwość cel tego wywiezienia, czy rzeczywiście praca wykonywana przez rodziców skarżącej (będącej wówczas małym dzieckiem) była pracą przymusową. Wskazać należy, iż bezspornym jest, że w miejscu, do którego została deportowana rodzina skarżącej, jej rodzice musieli pracować na rzecz osoby narodowości niemieckiej i to jedynie za skromne wyżywienie, co skarżąca podnosiła w toku sprawy. Zamysł zorganizowania w miejscu pierwotnego zamieszkania skarżącej poligonu musiał zawierać również plan wywiezienia jego mieszkańców w określone miejsce i tam też rodzice skarżącej pracowali. Odległość wywiezienia, niewolnicza praca, pozbawienie własnego dobytku brak więzi z bliskimi i znajomymi świadczy w ocenie Sądu o szczególnym represyjnym charakterze życia i pracy rodziny skarżącej. Przywołane wnioski organu – z uwagi na zbyt skąpy materiał dowodowy – są przedwczesne. W niniejszej sprawie organ je dynie arbitralnie stwierdził, że "strona nie udowodniła okoliczności deportacji do pracy przymusowej swoich rodziców, a jedynie okoliczność ich wysiedlenia". Organ skupił się na wywodzie, iż z akt sprawy nie wynika aby wysiedlenie było spowodowane skierowaniem do pracy przymusowej a wyłącznie urządzeniem w miejscowości S. poligonu, niemniej jednak organ nie poczynił żadnych ustaleń w tym kierunku, kładąc nacisk, iż to wnioskodawczyni nie wykazała, że została skierowana wraz z rodziną do pracy przymusowej. Nie sposób podzielić argumentacji organu, trudno bowiem twierdzić, iż wysiedlenie z miejscowości, która została przeznaczona na poligon, zatem w istocie miejscowości, która została zniwelowana, nie nosi znamion szczególnie dotkliwej represji - deportacji. W szczególności wobec ustalenia, iż rodzina skarżącej nie miała do czego wracać, a wszystko co pozostawili w gospodarstwie, zostawili bezpowrotnie. Organ w istocie odmówił wiary wyjaśnieniom skarżącej bez przekonującego uzasadnienia takiego stanowiska. Co więcej nie wezwał skarżącej do złożenia wniosków dowodowych, ewentualnie dokumentów dla poparcia tez zawartych we wniosku o przyznanie prawa do świadczenia, co stanowi naruszenie zasady wyrażonej w art. 9 k.p.a. Podkreślić należy, że w stanie faktycznym sprawy doszło także do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a.. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 k.p.a.). W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, zaś z akt sprawy nie wynika by organ administracji poczynił jakiekolwiek wyjaśnienia w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zawiera skąpe ustalenia odnoszące się do stanu faktycznego sprawy. Nie przesądzając wyników ponownie przeprowadzonego postępowania dowodowego, organy administracji uwzględnią w jego toku wyżej zawarte wskazania, w szczególności dbając o przeprowadzenie postępowania w zgodzie z treścią art. 9 k.p.a., zaś swe rozstrzygnięcie uzasadnią stosownie do wymagań przepisu art. 107 § 3 K.p.a. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a.