II SA/Łd 565/09

Dnia 11 stycznia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II Przewodniczący: Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2010 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku J. H. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi J. H. na postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia z powodu uchylania się od wykonania obowiązku rozbiórki tymczasowego obiektu handlowego postanawia odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy. J. H. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. o zwolnienie jej od kosztów sądowych, w sprawie z jej skargi na postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] r. w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia z powodu uchylania się od wykonania obowiązku rozbiórki tymczasowego obiektu handlowego. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, iż prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem J. H. oraz 26-letnim synem J. H.. Podała, że sama nie osiąga aktualnie żadnych dochodów, wykonywanie działalności gospodarczej zawiesiła bowiem w [...] r. Mąż otrzymuje wynagrodzenie za pracę w wysokości [...] zł, syn zaś pobiera zasiłek dla bezrobotnych w kwocie [...] zł. Skarżąca posiada 64-metrowe mieszkanie, za które czynsz wynosi [...] zł. Wskazała także na inne opłaty: woda – [...] zł, gaz – [...] zł, energia – [...] zł, abonamenty telewizyjne – [...] zł, koszty utrzymania auta – [...] zł. Dodała, że J. H. choruje na cukrzycę, serce i stawy, J. H. ma alergię, a ona sama przyjmuje leki nasenne i antydepresyjne. Koszt zakupu leków określiła na kwotę [...] zł miesięcznie. Wskazała także na koszt spłaty pożyczki, której rata wynosi [...] zł. Do tego dochodzą koszty utrzymania sklepu – kwiaciarni (prąd, woda, środki czystości) – ok. [...] zł. Skarżąca podała, że zarówno ona jak i mąż odziedziczyli udziały w nieruchomościach należących przed śmiercią do ich rodziców. Oświadczyła ponadto, że nie zatrudnia i nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem i radcą prawnym. Z uwagi na fakt, iż oświadczenie skarżącej okazało się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 13 października 2009 r., wezwano stronę do złożenia: - odpisów zeznań rocznych o wysokości zadeklarowanych dochodów osiągniętych przez skarżącą i jej męża J. H. w 2008 roku, - zaświadczenia o wysokości dochodów uzyskiwanych przez J. H. w ostatnich trzech miesiącach, - wyciągów i wykazów z posiadanych przez skarżącą i J. H. rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; - zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o statusie J.H. jako osoby bezrobotnej z prawem do zasiłku; - udokumentowania wydatków ponoszonych na utrzymanie sklepu-kwiaciarni i wyjaśnienia, dlaczego skarżąca je ponosi wobec nieprowadzenia działalności od maja 2007 r. - udokumentowania wydatków ponoszonych na leczenie skarżącej i jej męża; w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. Z nadesłanych dokumentów wynika, że skarżąca nie osiągnęła w 2008 r. żadnego dochodu. Z kolei J. H. zadeklarował w 2008 r. przychód w wysokości [...] zł. W sierpniu, wrześniu i październiku 2009 r. J. H. otrzymywał wynagrodzenie brutto w wysokości odpowiednio: [...] zł, [...] zł oraz [...] zł. Z przedstawionego wyciągu z rachunku bankowego J. H. wynika, że: - na koniec sierpnia 2009 r. saldo wynosiło [...] zł (osiągając najniższą wartość w tym miesiącu w kwocie [...] zł, tuż przez wpływem wynagrodzenia), - na koniec września 2009 r. saldo wynosiło [...] zł (najniższą wartość osiągnęło w dniu 25 września 2009 r. – [...] zł, a po otrzymaniu wynagrodzenia – [...] zł), - na koniec października 2009 r. saldo wynosiło [...] zł (najniższą wartość osiągnęło w dniu 28 października 2009 r. – [...] zł, a po otrzymaniu wynagrodzenia – [...]zł). J. H. dysponuje również kwotą [...] zł (limit kredytu przyznanego w rachunku bieżącym). Z nadesłanego zaświadczenia Starosty [...] z dnia [...] r. wynika także, że J. H. zarejestrowany jest od dnia [...] r. jako bezrobotny i pobiera zasiłek dla bezrobotnych w wysokości [...] zł (za wrzesień 2009 r.). Skarżąca wyjaśniła również, że jej rachunek bankowy służy wyłącznie do przekazywania do ZUS składek za zawieszoną działalność gospodarczą. Dodała, że ponosi koszty utrzymania kwiaciarni, mimo nieprowadzenia w niej obecnie działalności, bowiem zostały w niej towary, których nie ma gdzie przenieść, poza tym żeby obiekt pozostał w stanie niepogorszonym należy go ogrzewać. Przedstawiła rachunki za zużycie energii elektrycznej, a także dowody zakupów leków. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2009 roku referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Ł. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W ustawowym terminie J. H. wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. Skarżąca podniosła, iż limit kredytu w wysokości [...] złotych został wykorzystany na spłatę długów zwązanych z budową sklepu. Jednocześnie jednak wskazała, iż debet na koncie został spłacony. Zaznaczyła również, iż kwota ok. [...] złotych na koncie męża jest zarezerwowana wypadek awarii sprzętu wyposażenia domowego bądź samochodu, który jest niezbędny do celów zarobkowych oraz sprawowania opieki na członkami rodziny. Skarżąca powołała się również na dolegliwości zdrowotne oraz niewiedzę o stanie konta bankowego swego męża. Zauważyła także, że Sąd rozpatrując jej wniosek brał pod uwagę tylko miesiące letnie, gdy utrzymanie gospodarstwa domowego jest tańsze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. zważył, co następuje: Stosownie do przepisu art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a."., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek, złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z treścią art. 245 § 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do brzmienia art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych lub wydatków albo obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Wedle przepisu art. 260 p.p.s.a. z kolei w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z przepisu tegoż wynika jednoznacznie, iż zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy wywołuje ten skutek, iż Sąd wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznaje od początku, tzn. tak jakby wniosek ten nie był jeszcze przedmiotem analizy, oceny i rozpoznania. Sąd nie wypowiada się więc o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia i nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. Skutkiem sprzeciwu, wniesionego przez J. H., jest zatem utrata mocy przez zaskarżone postanowienie z dnia [...] roku i konieczność ponownego merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącej z dnia [...] roku, uzupełnionego przez złożenie oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 p.p.s.a., który uzależnia przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym od wykazania przez wnioskodawcę, iż nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast – gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić przy tym należy, iż zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Chcąc uzyskać prawo pomocy strona powinna wykazać, iż podjęła wszelkie, niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Tym samym strona mając na względzie konieczność poniesienia tych wydatków powinna rozważyć racjonalność swoich wydatków i w ten sposób poszukiwać źródła ewentualnych oszczędności. Ponadto warto podkreślić, że w przypadku osoby pozostającej w związku małżeńskim oceny sytuacji majątkowej dającej możliwość stwierdzenia, czy w istocie uzasadnia ona przyznanie prawa pomocy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej. Z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu należy zaznaczyć, iż przez uszczerbek utrzymania koniecznego, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., rozumie się zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Nade wszystko należy pamiętać, iż przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Skarżąca wraz z osobami pozostającymi z nią we wspólnym gospodarstwie domowym uzyskują dość wysokie stałe dochody (aktualnie ponad [...] zł brutto). W okresie bezpośrednio następującym po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości [...] zł (wezwanie skarżąca odebrała w dniu [...] r.) mąż skarżącej dysponował na rachunku bankowym kwotą całkowicie wystarczającą na uiszczenie wymaganej opłaty. W dniu [...] r. saldo na koncie męża skarżącej wynosiło bowiem [...] zł, a w dniu [...] r., a więc w ostatnim do zrealizowania obowiązku uiszczenia wpisu (powinno to nastąpić w terminie 7 dni od otrzymania wezwania) na konto męża skarżącej wpłynęło wynagrodzenie i saldo wynosiło wówczas [...] zł. Również w następnych miesiącach na koncie męża skarżącej znajdowały się środki w kwocie minimum [...] zł. Tymczasem skarżąca, mimo dysponowania odpowiednimi środkami, zdecydowała się złożyć w dniu [...] r. (data nadania listem poleconym) wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Stwierdzić zatem należy, że skarżąca, mając do wyboru wykonanie zobowiązań niewiążących się z utrzymaniem koniecznym dla siebie i rodziny oraz pokrycie kosztów postępowania sądowego, postanowiła priorytetowo potraktować te pierwsze i posiłkować się pomocą Państwa w zakresie kosztów postępowania. Zachowanie takie nie może liczyć na akceptację. Posiadanie środków majątkowych w kwocie znacznie przewyższającej wysokość potencjalnych kosztów sądowych w sprawie pozwala sądzić, iż ich drobną część, bez uszczerbku dla swego koniecznego utrzymania, skarżąca może przeznaczyć na pokrycie kosztów sądowych. Na zmianę powyższego stanowiska nie wpływa również okoliczność spłaty przez skarżącą pożyczki. Nie bez znaczenia dla przedstawionej oceny jest również fakt, iż mąż skarżącej dysponuje niewykorzystanym limitem kredytowym w rachunku, opiewającym na sumę [...] zł. Wydatkowanie posiadanych środków finansowych na spłatę zobowiązań bez uwzględnienia kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowym jest naruszeniem równości w traktowaniu swoich powinności finansowych. Realizując w ten sposób swoje zobowiązania skarżąca wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych - preferencyjnie traktując inne zobowiązania, co skutkuje tym, że nie może skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępu do realizacji jej praw przed sądami (por. postanowienie NSA z dnia 27 czerwca 2009 roku, II FZ 186/08). Tak więc niewiarygodnie brzmi w tym kontekście argumentacja o trudnej sytuacji finansowej skarżącej. Sąd nie neguje przy tym konieczności ponoszenia kosztów zakupu leków, z uwagi na schorzenia skarżącej i jej męża. Uwzględniając jednak, iż strona posiada wolne środki finansowe na koncie bankowym oraz stały wysoki dochód, uznać należy, że pokrycie kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie nie będzie się dla wnioskodawczyni wiązało z brakiem środków na konieczne utrzymanie. Z kolei skoro te same przesłanki decydują o przyznaniu, bądź odmowie przyznania profesjonalnego doradcy, wynik oceny ich spełnienia w zaistniałym stanie faktycznym prowadzi do tej samej konkluzji. Oceniając sytuację majątkową, rodzinną i osobistą J. H. stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek (a więc także kosztów wynajęcia profesjonalnego doradcy), czy choćby pełnych kosztów postępowania. Wobec powyższego, na podstawie art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. m.ch.