II SA/Łd 569/11

Dnia 30 września 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.) Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Protokolant asystent sędziego Marcelina Chmielecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2011 roku sprawy ze skargi A. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej – A. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Kierownik Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14.czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 98 z 2000r., poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...], nr [...], którą odmówiono A. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji. We wniosku o przyznanie świadczenia strona podniosła, że jako niemowlę, wraz z rodziną przesiedlona została z rodzinnej miejscowości G. do miejscowości R. gdzie skierowano jej rodzinę do pracy przymusowej w gospodarstwie, należącym do osoby narodowości niemieckiej. Na deportacji przebywała do maja 1945r. W ocenie organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający do przyznania wnioskowanego świadczenia We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. K. potrzymała swoje dotychczasowe stanowisko, wnosząc o przyznanie żądanego świadczenia. W uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji z dnia [...] Kierownik Urzędu d/s Kombatantów wyjaśnił, że badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniając treść wskazanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Organ wyjaśnił, że wnioskodawczyni wraz z całą rodziną została wysiedlona z rodzinnej miejscowości G. do miejscowości R. Dalej wskazano, że mieszkańców miejscowości G. wysiedlono ze względu na utworzenie na tych terenach poligonu wojskowego. W ocenie organu, zmiana miejsca zamieszkania strony spowodowana była wysiedleniem miejscowości G., a nie skierowaniem do pracy przymusowej w miejscowości R.. Organ podkreślił, że wnioskodawczyni przez cały okres wysiedlenia pozostawała w bezpośrednim kontakcie z rodziną, nie doszło zatem do zerwania więzi rodzinnych jak i społecznych. Powyższą decyzję A. K. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, zarzucając naruszenie: - art. 2 ust. 2 pkt a) ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż kryterium dla uznania deportacji za represję, na gruncie tego przepisu, stanowi jedynie jej szczególna dolegliwość, w sytuacji gdy ustawa w tym zakresie nie wprowadza tego rodzaju kwalifikowanej przesłanki, uznając za represję każdą deportację [wywiezienie] z terytorium państwa polskiego do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w latach 1939 - 1945, na okres co najmniej 6 miesięcy, a także do pracy na terytorium państwa polskiego (uwzględniając przy tym rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07); - art. 4 ust. 1 w/w ustawy, poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji odmowę przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia, w sytuacji spełnienia przez skarżącą wszelkich przesłanek warunkujących przyznanie tego uprawnienia; - art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., poprzez brak przeprowadzenia należytej kontroli instancyjnej wskazanej decyzji z dnia [...] , w sytuacji gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, a to jest art. 2 ust. 2 pkt a) oraz art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), a w konsekwencji utrzymanie tej decyzji w mocy pomimo jej wadliwości; - art. 7, art. 8, art. 10, art. 77 § 1 oraz art. 86 k.p.a., poprzez zaniechanie wszechstronnego i wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie, a w konsekwencji zaniechanie ustalenia okoliczności związanych z deportacją skarżącej oraz jej rodziny do pracy przymusowej, z miejscowości G. do miejscowości R. i przerzucenie tego obowiązku na skarżącą; - art. 80 k.p.a., poprzez zaniechanie dokonania oceny całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności z uwzględnieniem kontekstu sytuacyjnego oraz okoliczności, w jakich doszło dondeportacji skarżącej wraz z rodziną, a w konsekwencji dowolne przyjęcie, iż wysiedlenie skarżącej i jej rodziny z miejscowości G. do miejscowości R. było spowodowane tylko i wyłącznie utworzeniem w dotychczasowym miejscu zamieszkania skarżącej poligonu wojskowego, dowolne przyjęcie, iż na skutek wysiedlenia skarżąca wraz z rodziną nie została deportowana do pracy przymusowej, a jedynie wysiedlona z dotychczasowego miejsca zamieszkania, dowolne przyjęcie, iż skarżąca w okresie deportacji nie utraciła kontaktu z rodziną w sytuacji, gdy skarżąca w miejscowości R. przebywała z matką i rodzeństwem, zaś ojciec skarżącej został deportowany w głąb III Rzeszy do wykonywania pracy przymusowej, wobec czego skarżąca utraciła kontakt z ojcem. W uzasadnieniu skargi A. K. wyjaśniła, że ze względu na to, że we wsi G., w której wraz z rodziną zamieszkiwała skarżąca, utworzono poligon wojskowy wszyscy mieszkańcy wsi, w tym skarżąca wraz z rodziną zostali wysiedleni do miejscowości R. Podjęte przez okupanta czynności nie miały na celu jedynie zmiany miejsca zamieszkania wysiedlonych osób, bowiem wszyscy wysiedleni, zdolni do pracy, w tym matka skarżącej, zmuszeni byli wykonywać pracę przymusową, w zamian za to uzyskując wyżywienie dla siebie oraz rodzin. Skarżąca z uwagi na swój wiek - ok. 3 lat nie wykonywała pracy, jednak jej matka – Z. C. pracowała w gospodarstwie prawdopodobnie należącym do obywatela niemieckiego, a ponadto wykonywała prace krawieckie, otrzymując w zamian za to wyżywienie dla siebie oraz dzieci, w tym skarżącej. Taka sytuacja utrzymywała się do zakończenia wojny w roku 1945. Wysiedlenie skarżącej oraz jej rodziny stanowiło zatem deportację do pracy przymusowej. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25.lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części. Stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p. p. s. a.). W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi dopatrzył się w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji tego rodzaju uchybień, które obligowały do wyeliminowania ich z obrotu prawnego. Materialno prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1.września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17.września 1939 roku do dnia 5.lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.grudnia 2009r. (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. nr 220, poz. 1734 z dnia 23.grudnia 2009r.). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Odnosząc powyższe rozważania do stanu faktycznego niniejszej sprawy należy wskazać, iż organ uchybił przepisom art. art. 7, 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, a w konsekwencji nieprawidłowo zastosował przepis art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego wynikającym z zapisów ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie dokonał właściwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, nienależycie stosując tym samym przepis art. 2 pkt 2 ustawy, w brzmieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku, Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Nie bez znaczenia pozostawał też wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Konkludując, organ miał obowiązek ustalić i ocenić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Tymczasem, z niezrozumiałych powodów, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ograniczył się do konstatacji, że skarżąca wraz z całą rodziną została wysiedlona z rodzinnej miejscowości G. do miejscowości R. wyłącznie ze względu na utworzenie na tych terenach poligonu wojskowego, zaś zmiana miejsca zamieszkania strony spowodowana tym wysiedleniem nie wiązała się ze skierowaniem do pracy przymusowej. Milczeniem pominięto natomiast okoliczności, związane z wysiedleniem rodziny skarżącej, brakiem możliwości zabrania wszystkiego prócz rzeczy osobistych oraz osiedleniem w obcym środowisku. Okolicznością bezsporną jest również to, iż m.in. w miejscowości G. zorganizowany został poligon wojskowy, co już wskazuje na to, że skarżąca wraz z rodziną została wyrwana z dotychczasowego środowiska. Nie miała bowiem żadnej możliwości powrotu do rodzinnej miejscowości, korzystania z dorobku życia. Skazana była natomiast na wieloletni pobyt wśród obcych ludzi, w ciężkich warunkach egzystencji. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonej decyzji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zawiera tylko dwa zdania odnoszące się do stanu faktycznego sprawy. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 lit c) w zw. art. 135 p.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], uznając to za konieczne dla końcowego załatwienia sprawy. O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 p.p.s.a., zasądzając ich zwrot na rzecz skarżącej w kwocie równej uiszczonemu wpisowi sądowemu. Z uwagi zaś na charakter prawny zaskarżonej decyzji (niepodlegającej wykonaniu i nienadającej się do wykonania) za bezprzedmiotowe uznano rozstrzyganie w sprawie jej wykonania do dnia uprawomocnienia się wyroku. m.o.