II SA/Łd 616/10

Dnia 26 października 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień (spr.) Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek Protokolant Asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2010 roku sprawy ze skargi S. Ś. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi W. M., prowadzącemu kancelarię adwokacką w Ł. przy Alei [...], kwotę złotych 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa i 80/100) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, zawierającą należny podatek od towarów i usług. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) odmówił S. Ś. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W jej uzasadnieniu organ administracyjny stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa we wskazanej wyżej ustawie. Strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Praca ta, w ocenie Kierownika, nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., bowiem nie była połączona z wysiedleniem ( przymusową zmianą miejsca pobytu ) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. Ś. oświadczyła, iż mając 14 lat pracowała w gospodarstwie rolnym należącym do Niemca, przyznała, że nie była deportowana poza miejsce zamieszkania, jednak wykonywana praca miała charakter przymusowy. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej, argumentując, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Jak podkreślił Kierownik, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem ( wrogość, nieznajomość języka ), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu przywołane warunki, w przypadku wnioskodawczyni, nie zostały spełnione. Z materiału sprawy wynika bowiem, iż strona wykonywała pracę w miejscu stałego zamieszkania, w miejscowości C., nie nastąpił zatem fakt deportacji wskazany w ustawie. Kierownik podkreślił, iż nie kwestionuje tym samym faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, lecz jedynie fakt, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi S.Ś. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji z dnia [...] r. i przyznanie świadczenia pieniężnego zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. Wskazując na zasadność sformułowanych wniosków skarżąca oświadczyła, iż pracowała w gospodarstwie rolnym u Niemca, pozbawiona była opieki rodzicielskiej, dzieciństwa i nie mogła się uczyć. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał stanowisko wyrażone z uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. W piśmie z dnia 16 września 2010r. wyznaczony z urzędu pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie kosztów udzielonej z urzędu pomocy prawnej, oświadczając, iż nie zostały opłacone w żadnej części. Popierając skargę pełnomocnik wskazał, iż w ocenie skarżącej organ dokonał błędnej interpretacji przepisów. W sprawie bezspornym jest bowiem fakt świadczenia pracy przymusowej na rzecz obywatela III Rzeszy, co winno skutkować przyznaniem świadczenia. Dodał, iż pomimo, że praca ta nie była połączona z pobytem w obozie pracy, ani nie była związana z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska poprzez wysiedlenie, to konieczność świadczenia tejże pracy stanowiła dotkliwą i realną represję, upoważniająca do przyznania świadczenia. Na rozprawie w dniu 26 października 2010r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał stanowisko zawarte w piśmie z dnia 16 września 2010r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Stosownie do uregulowania art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi, Sąd skargę oddala. Badając legalność zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w tak zakreślonych granicach sąd doszedł do wniosku, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem. Istotą niniejszej sprawy jest rozstrzygnięcie, czy organ w świetle obowiązujących przepisów prawa, w szczególności art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r.sygn. K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) zasadnie odmówił skarżącej S.Ś. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Przypomnieć wypada, iż stosownie do art. 1 ust. 1 wskazanej wyżej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie, były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie zaś z art. 2 pkt 2 tej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z kolei w cytowanym przez organ wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. K 49/07, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu przedmiotowego orzeczenia Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej ), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze ( dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim ( zwłaszcza na początku okupacji ) ludzie młodzi. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, zdaniem składu orzekającego, należy w pełni podzielić stanowisko organu, wywiedzione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż strona nie spełniła przesłanek, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Zebrane w toku postępowania administracyjnego dokumenty oraz oświadczenia skarżącej wskazują wprawdzie, iż strona wykonywała pracę przymusową przez okres ponad 6 miesięcy. Niemniej jednak w stanie faktycznym sprawy nie można stwierdzić, iż miała miejsce deportacja, wywiezienie do pracy przymusowej i "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. Należy mieć na uwadze, iż Trybunał Konstytucyjny przesądził wprawdzie, iż przyznanie świadczenia pieniężnego nie jest uzależnione od ustalenia, iż miało miejsce wywiezienie do pracy przymusowej poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wskazał bowiem, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych", przekroczenia granic państwa polskiego i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane ( wywiezione ) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego, narusza zasadę równości. Jednocześnie jednak zdaniem Trybunału przedmiotowe świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem, przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Jak wynika z przedmiotowego wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego, w dniu 1 września 1939r. skarżąca mieszkała w miejscowości C. gmina R. (okolice W.) i również w tej miejscowości, w gospodarstwie rolnym należącym do Niemca, pracowała. Fakt wykonywania pracy w tej miejscowości potwierdzają zeznania świadków. Okoliczności tych nie kwestionuje sama skarżąca. Nadto w piśmie z dnia 16 września 2010r. pełnomocnik strony wskazuje, iż w ocenie skarżącej wprawdzie wykonywana praca nie była połączona z pobytem w obozie pracy, ani związana z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska poprzez wysiedlenie, jednakże sam fakt wykonywania pracy przymusowej stanowił dla strony dotkliwą i realną represję. Reasumując powyższe wywody stwierdzić należy, iż wprawdzie przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji, jednak sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania tego świadczenia. Kryterium wyróżniającym grupę osób uprawnionych do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej stanowi bowiem obiektywnie trudniejsza sytuacja osób przymusowo zatrudnionych, wyrwanych z dotychczasowego środowiska, odizolowanych od rodziny, znajomych, zobligowanych do organizowania sobie od początku życia w obcym środowisku. Skarżącej nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, jak zmiana w warunkach klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Sąd pragnie podkreślić, iż podzielając stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie kwestionuje trudnych warunków, w jakich musiała żyć skarżąca, nie umniejsza również skutków brutalnego traktowania i ciężkiej pracy jaką wykonywała, będąc jeszcze dzieckiem. Niemniej jednak okoliczności te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia pieniężnego. Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c, § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłaty za czynności adwokackie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). ar