II SA/Łd 618/10

Dnia 8 października 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Protokolant Asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 października 2010 roku sprawy ze skargi S. Ż. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) odmówił S. Ż. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, iż stosownie do art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich, represją jest deportacja, wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 m-cy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Zaznaczył, iż Trybunał Konstytucyjny w swym wyroku z grudnia 2009 roku stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kierownik podkreślił, iż z przywołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wywieść należy, iż warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem, wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Kierownik zaznaczył, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia. Z materiałów sprawy wynika natomiast, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w miejscowości Ł., praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której pisze Trybunał Konstytucyjny i nie była związana z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. Ż. podkreśliła, iż owszem osoby wysiedlone są bardziej pokrzywdzone, niemniej jednak jej rodzina także doznała wielkich krzywd. Wyjaśniła, iż z sześcioosobowej rodziny jedynie ona i brat pozostali w miejscu zamieszkania, rodzice i rodzeństwo zostali wywiezieni do Niemiec. Oświadczyła, iż pracowała ponad swoje siły i niewątpliwie została wyrwana z dotychczasowego środowiska i rozdzielona z rodziną, mieszkała z bratem w pustym mieszkaniu, w warunkach uwłaczających godności ludzkiej. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 §1 pkt 1 w związku z art. 127 §3 Kpa, art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. W uzasadnieniu decyzji organ powtórzył dotychczasowy przebieg postępowania, argumentację wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz uzasadnienie utrzymanej w mocy decyzji, podkreślając, iż zasługuje na podzielenie. Organ wywiódł, iż z poczynionych ustaleń faktycznych wynika, iż nie miała miejsca deportacja, strona wykonywała pracę przymusową w miejscu zamieszkania, przesłanka deportacji wynika natomiast wprost z ustawy. Jednocześnie organ podkreślił, iż nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas działań wojennych, jednak wobec braku zaistnienia przesłanki wynikającej wprost z art. 2 pkt 2a ustawy nie jest uprawnione orzeczenie o przyznaniu świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi S. Ż. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i powtórzyła argumentację wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżąca opisała trudną sytuację swojej rodziny w trakcie działań wojennych i koleje losu, w wyniku których jako 11 letnia dziewczynka pozostała wraz z 13,5 letnim bratem w niemalże pustym mieszkaniu, pozbawiona kontaktu z resztą rodziny, którą wywieziono i do czasu wyzwolenia nie miała z nią kontaktu. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd nie dopatrzył się uchybień, które skutkować mogły uchyleniem zaskarżonych decyzji. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...]r. o odmowie przyznania S. Ż. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Podstawą faktyczną przedmiotowego rozstrzygnięcia było ustalenie, iż w sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżąca wykonywała pracę w bezpośrednim sąsiedztwie swego miejsca zamieszkania, a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07. Z kolei materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395). Po myśli art. 1 ust. 1 tejże ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie zaś z art. 2 pkt 2 w/w ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Wskazując na powyższe przywołać również należy, cytowany przez organ, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, K 49/07, w którym Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Mając na uwadze brzmienie art. 2 pkt 2 w/w ustawy oraz wyroku Trybunału Konstytucyjnego Sąd, w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podziela stanowisko organów administracji, iż w tego typu sprawach konieczne jest wnikliwe zbadanie czy obowiązek pracy przymusowej strony skarżącej podczas II wojny światowej przybrał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy okolicznością niekwestionowaną jest, iż skarżąca pracowała ponad wymagane ustawą sześć miesięcy i jej praca miała charakter przymusowy. Niemniej jednak analizując złożone dokumenty i wyjaśnienia strony nie sposób zgodzić się ze stroną, iż spełnia przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji. Należy mieć bowiem na uwadze, iż Trybunał Konstytucyjny owszem przesądził, iż przyznanie świadczenia pieniężnego nie jest uzależnione od ustalenia, iż miało miejsce wywiezienie do pracy przymusowej poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych", przekroczenia granic państwa polskiego i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Jednocześnie jednak zdaniem Trybunału przedmiotowe świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem, przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu skarżąca wprawdzie wykonywała pracę przymusową przez okres ponad 6 miesięcy, niemniej jednak nie została deportowana, wywieziona z dotychczasowego miejsca zamieszkania, pracowała w pobliżu, której to okoliczności skarżąca nie kwestionuje. Jak wyjaśniła strona mieszkała z bratem w mieszkaniu przy ul. A [...], w którym przed rozpoczęciem działań wojennych mieszkała cała rodzina skarżącej. Z kolei pracę przymusową wykonywała w zakładach przy ulicy B w Ł., około 1,65 km od miejsca zamieszkania. Trudno tym samym stwierdzić, iż strona została wyrwana z dotychczasowego miejsca zamieszkania, że nastąpiła zmiana warunków społecznych i nie powstała bariera językowa uniemożliwiająca normalne jak na ówczesne warunki życie. Owszem część rodziny skarżącej została wywieziona, nie może jednak ujść uwadze Sądu, iż strona mieszkała ze swoim bratem a do tego w mieszkaniu, które znała. Znajdowała się zatem w znajomej okolicy, w otoczeniu bliskiej osoby. Nie można uznać tym samym, iż nastąpiło odizolowanie od środowiska, rozumianego szerzej niż li tylko najbliższa rodzina. Sąd nie kwestionuje trudnych warunków w jakich musiała żyć skarżąca wraz z bratem, nie umniejsza również skutków brutalnego traktowania, jakiego doznała cała rodzina skarżącej, jednak okoliczności te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia pieniężnego. W konsekwencji, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, sąd na podstawie art. 151 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 250 w/w ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c, § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). ar