II SA/Łd 680/11

Dnia 15 listopada 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień, Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot – Szustowska (spr.), Sędzia WSA Czesława Nowak – Kolczyńska, Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2011 roku przy udziale - sprawy ze skargi G. U. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz G. U. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § l pkt l w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks Postępowania Administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]., nr [...], która odmówiono G. U. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ, powołując się na treść uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudni 2009r. w sprawie o sygn. akt K 49/07 (opubl. w Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009r., Nr 220, poz. 1734), wyjaśnił, że w niniejszej sprawie badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego dokonano oceny charakteru deportacji wnioskodawczyni nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Dalej stwierdzono, iż wykonywanie przez G. U. pracy przymusowej w obrębie miejsca jej zamieszkania, tj. miejscowości W. nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. W ocenie organu, nie nastąpił więc fakt deportacji, wskazany w ustawie o świadczeniu pieniężnym (...). Praca ta była bowiem wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania wnioskodawczyni, w otoczeniu rodziny, co zdaniem organu wskazuje, iż nie nastąpiło zerwanie więzi społecznych czy też rodzinnych. Nadto organ podkreślił, że strona nie przedstawiła wiarygodnych dowodów potwierdzających wykonywanie pracy przy kopaniu okopów. Oświadczenia świadka K. S., ze względu na fakt, iż posiada on przyznane uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy w okresie od stycznia 1944r. do maja 1945r., jest sprzeczne z oświadczeniem strony, albowiem skoro świadek został deportowany do Niemiec nie mógł posiadać jakiekolwiek wiedzy na temat wykonywania przez wnioskodawczynię pracy przymusowej na terenie Polski. Wobec tego organ odmówił temu oświadczeniu waloru wiarygodności. Również oświadczenie świadka I. S. nie jest, w ocenie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wystarczającym dowodem na okoliczność wywiezienia strony do pracy przy kopaniu okopów, gdyż I. S. nie była bezpośrednim świadkiem okoliczności wykonywania przez stronę przy przymusowej w warunkach deportacji, toteż okoliczności wysiedlenia może znać jedynie z relacji wnioskodawczyni. W skardze na powyższą decyzję G. U. wyjaśniła, że wnioskowała o przyznanie uprawienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji za okres od maja 1944r. do stycznia 1945r. a nie za okres jej pracy przymusowej w miejscowości W.. Podkreśliła, że w maju 1944r. została wywieziona na roboty do kopania rowów do S., czego świadkiem był K. S., który pracował przy budowie drogi w G. i widział jak skarżąca była wywieziona na roboty. Podkreśliła, że do maja 1944r. faktycznie pracowała w W., lecz następnie wywieziono ją do kopania okopów na odległość 100 km. od W., a to było jednoznaczne z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska, co stanowi fakt szczególnej represji. Skarżąca wyjaśnił, że I. S. pracowała u rzeźnika i również była świadkiem wywiezienia skarżącej do kopania okopów. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływaną jako p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialno prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowi przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (sygn. akt: K 49/07, opubl. Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny wskazał, że wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Zatem wniosek o świadczenie pieniężne w trybie ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym winien być poddany ocenie w świetle tych kryteriów. Podkreślenia wymaga, że Trybunał w uzasadnieniu wskazuje przykładowo przesłanki pozwalające na uznanie przymusowego wysiedlenia w granicach Rzeczypospolitej Polskiej za deportację w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wykładnia przepisu art. 2 pkt. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym z uwzględnieniem wyroku TK i zawartych w jego uzasadnieniu wywodów prawnych prowadzi do wniosku, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. W rozpoznawanej sprawie organ tych reguł nie zachował. Organ przywołuje w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji orzeczenia sądów administracyjnych dla uzasadnienia tezy, że nie doszło do zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem skarżącej, że wykonywanie pracy przymusowej w miejscu dotychczasowego miejsca zamieszkania strony nie nosi znamion deportacji. Brak jednak refleksji, czy i w jakim zakresie tezy te odpowiadają stanowi faktycznemu sprawy, szczególnie jeśli się weźmie pod uwagę, iż G. U. wnioskowała o przyznanie świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej przy kopaniu okopów w okresie od maja 1944r. do stycznia 1945r. w odległości, jak podaje 100 km od W., gdzie zamieszkiwała w czasie wojny. Z zeznań samej skarżącej, jak i powołanych przez nią świadków wynika, że G. U. została deportowana z rodzinnej miejscowości W. do miejscowości S., położonej w odległości 100 km od W.. Taki stan faktyczny odpowiada pojęciu deportacji, które to słowo wszak oznacza przymusowe wysiedlenie, wywiezienie. Skarżąca przedstawiła dowód z zeznań dwojga świadków – K. S. i I. S. którzy potwierdzili fakt wykonywania przez skarżącą pracy przymusowej przy kopaniu okopów. Organ odnotowuje fakt złożenia tych zeznań, odnosząc się do zeznań K. S., wskazując że są one niewiarygodne ze względu na fakt, iż świadek ten uzyskał uprawnienie do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej na terenie Niemiec, zatem o pracy skarżącej przy kopaniu okopów mógł tylko wiedzieć z relacji G. U.. Nawet jeśli przyjąć powyższe wyjaśnienia za zasadne, to należy wskazać, iż organ w żaden sposób nie dokonał oceny zeznań I. S., kategorycznie stwierdzając, że skarżąca nie udowodniła faktu przymusowej pracy przy kopaniu okopów. Jest to jaskrawe naruszenie zasad wynikających z powoływanych wyżej przepisów art. 77 §1 i 80 k.p.a. Organ nie poczynił żadnych szczegółowych ustaleń, czy skarżąca wykonywała pracę przymusową przy kopaniu okopów, na czym ta praca polegała. Organ nie wykorzystał zaś przysługujących mu uprawnień dowodowych, aby tę kwestię wyjaśnić w sposób nie budzący wątpliwości. Reasumując - organ naruszył wynikającą z art. 77 §1 i 80 k.p.a. zasadę wszechstronnej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów przekroczył też granice swobodnej oceny materiału dowodowego, dokonał też błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym (...) co miało wpływ na treść rozstrzygnięcia. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonej decyzji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku oraz wyroków sądów administracyjnych, zawiera tylko kilka zdań odnoszących się do stanu faktycznego sprawy, dotyczących właściwie jedynie pracy skarżącej w miejscowości W.. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, szczególnie w sytuacji gdy przedmiotem wniosku skarżącej było przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej przy kopaniu okopów w miejscowości położonej, jak podaje w odległości 100 km. od W.. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 lit c) w zw. art. 135 p.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], uznając to za konieczne dla końcowego załatwienia sprawy O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 p.p.s.a., zasądzając ich zwrot na rzecz skarżącej w kwocie równej uiszczonemu wpisowi sądowemu. Z uwagi zaś na charakter prawny zaskarżonej decyzji (niepodlegającej wykonaniu i nienadającej się do wykonania) za bezprzedmiotowe uznano rozstrzyganie w sprawie jej wykonania do dnia uprawomocnienia się wyroku. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni zmianę prawa materialnego - nowe brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym. a.tp.