II SA/Łd 729/12

Dnia 7 grudnia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek Protokolant asystent sędziego Beata Czyżewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2012 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Ł. K. G. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, iż już raz, decyzją z dnia [...], utrzymaną w mocy decyzją z dnia [...], odmówiono stronie przyznania uprawnień do wnioskowanego świadczenia. Pismem z dnia 12 grudnia 2011r. strona ponownie wystąpiła o przyznanie uprawienia do tegoż świadczenia, zaś organ, mając na względzie ustawę z dnia 25 lutego 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym ponownie rozpatrzył wniosek strony i w/w decyzją z dnia [...] odmówił przyznania przedmiotowego uprawnienia. W uzasadnieniu decyzji pierwszej instancji organ wyjaśnił, iż w dniu 20 kwietnia 2011r. weszła w życie nowelizacja przedmiotowej ustawy o świadczeniu pieniężnym (....) i w myśl znowelizowanego art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy represją w rozumieniu ustawy jest: deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Zatem niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie deportacji (wywiezienia) i wykonywania na deportacji pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Wedle organu z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że rodzina strony została w 1941r. wysiedlona z rodzinnej miejscowości G. do pobliskiej miejscowości O., gdzie rodzina strony świadczyła pracę na rzecz niemieckiego właściciela gospodarstwa rolnego. Powołując się na publikację - Michała Szerera Truppenubungsplatz Schieratz "Poligon niemiecki pod Sieradzem" Kwartalnik Oddziału PTTK w Sieradzu, nr 1/97/2010/XXV oraz Andrzeja Fechnera "Wysiedlenia i przesiedlenia w Sieradzkiem podczas II wojny światowej - Biuletyn Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi Instytutu Pamięci Narodowej, Łódź 1994, tom 3), organ wskazał, iż wysiedlenie m.in. rodziny skarżącej wynikało bezpośrednio z działań związanych z tworzeniem przez okupacyjne władze niemieckie poligonu do szkolenia jednostek Wehrmachtu i w odróżnieniu od wysiedleń w celu eliminacji ludności polskiej i tworzenia niemieckich "pasów osiedleńczych nie odbywało się w atmosferze pośpiechu i terroru. Wysiedleńców nie rabowano i pozwalano im zabrać część dobytku i inwentarza. Analizując stan faktyczny sprawy z uwzględnieniem wiedzy historycznej organ uznał, że wniosek strony nie wypełnia dyspozycji art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), bowiem wysiedlenie rodziny strony z miejsca zamieszkania nie było spowodowane deportacją do pracy przymusowej, ale tworzeniem przez władze okupacyjne poligonu wojskowego, a wykonywanie pracy nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Praca była świadczona w znanej okolicy, niedaleko rodziny i znajomych. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. P. wyjaśniła, że jej rodzina została deportowana do pracy przymusowej w miejscowości O., którą dzieli od miejscowością G. 11 km, lecz żeby dostać się z jednej miejscowości do drugiej trzeba przebyć 50 km, zaś treść art., 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji. Strona podkreśliła, że organ pominął oświadczenia świadków S. L. oraz D. M., które potwierdzają wykonywanie pracy przymusowej przez rodzinę strony, czym naruszono przepisy K.p.a. Wnioskodawczyni podkreśliła, że jej rodzina została zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego w ciągu jednej godziny i skierowana do pracy przymusowej, tak jak stała, bez możliwości zabrania jakichkolwiek rzeczy codziennego użytku. Podkreśliła, że nie zmienili miejsca pobytu z własnej woli, zaś za niewykonywanie nakazanych prac polowych i gospodarskich byli bici. W uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji drugoinstancyjnej z dnia 18 czerwca 2012r. organ wskazał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż w październiku 1941r. rodzina wnioskodawczyni została wysiedlona z miejscowości G. do miejscowości O. Fakt pobytu w czasie okupacji w O. potwierdza między innymi ankieta strony kierowana do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych. Ponadto zainteresowana przedłożyła pismo z Archiwum Państwowego w Łodzi z dnia 21 października 2010r. w którym wskazano, iż miejscowość G. figuruje w wykazie miejscowości zajętych pod budowę poligonu wojskowego. Wskazano, iż organ pismem z dnia 10 lutego 2012r. zwrócił się do Fundacji Polsko — Niemieckie Pojednanie o przesłanie kopii dokumentów składanych przez J. Ż. (brata strony). W aktach przesłanych przez Fundację znajdują się dwa oświadczenia świadków W. M. oraz C. S. z których wynika, iż brat wnioskodawczyni był zatrudniony w okresie od marca 1942r. do końca stycznia 1945r. w gospodarstwie niemieckim w O. Kierownik Urzędu postanowieniem z dnia [...] dopuścił również dowód z przesłuchania świadków D. M., które odbył o się w dniu 10 maja 2012r. D. M. zeznała, iż rodzina M. P. została wysiedlona z powodu utworzenia na terenie jej rodzinnej miejscowości poligonu wojskowego, oraz że została wysiedlona z całą rodziną. Świadek została wysiedlona do innej miejscowości niż strona nie ma, więc wiedzy, co do okoliczności wykonywania przez zainteresowaną pracy przymusowej. Tożsamej treści oświadczenia w sprawie siostry strony S. H. złożyła świadek M. S. Zarówno D. M. jak i M. S. nie były świadkami pracy wykonywaniu przymusowej przez rodzinę strony. Wobec powyższego w ocenie Organu zebrane dowody nie dają podstaw do twierdzenia, iż rodzina strony została deportowana w celu wykonywania pracy przymusowej. Zmiana miejsca zamieszkania rodziców strony spowodowana był wysiedleniem z rodzinnej miejscowości z uwagi na utworzenie na tym terenie poligonu wojskowego. Część osób mieszkających na terenach przeznaczonych pod poligon wojskowy została wywieziona na roboty przymusowe na teren III Rzeszy, natomiast większość osób została przesiedlona do sąsiednich powiatów. W ocenie organu wysiedlenie rodziny strony nie wiązało się z wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Jakkolwiek przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji, to jednak wykonywanie pracy przymusowej w pobliżu miejsca zamieszkania, w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (... ). Podkreślono, iż strona wprawdzie została zmuszona do opuszczenia wraz z rodziną miejscowości, w której zamieszkiwała, to jednak należy podkreślić, iż zostali wysiedleni do miejscowości oddalonej jedynie o kilkanaście od miejsca zamieszkania. W takiej sytuacji, w ocenie organu nie można uznać, iż nastąpiło odizolowanie od środowiska. Oznacza to, iż zainteresowana nie przebywała w nieznanym, obcym, wrogim, czy niebezpiecznym środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji jak np. odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, pogorszone warunki codziennego bytu. Organ podkreślił, że wysiedlenie rodziny wnioskodawczyni można w świetle okoliczności sprawy uznać za spełniające wymóg deportacji (wywiezienia), był on bowiem wymuszony przez władze niemieckie, wiązał się z koniecznością opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania (ośrodka życiowego), pozostawienia domu, jego sprzętów (wyposażenia) i gospodarstwa. Celem tego wysiedlenia nie było jednakże wywiezienie rodziny strony do pracy przymusowej, lecz wywiezienie spowodowane powstaniem poligonu wojskowego. W ocenie organu nie budzi wątpliwości fakt, iż strona z całą rodziną została wywieziona z miejscowości G. i osiedlona w miejscowości O. (odległej w prostej linii o ok. 11 km od G.). Niemniej jednak analizując stan faktyczny sprawy organ stwierdził, iż strona (jak i jej rodzina) nie wykonywali pracy przymusowej w warunkach deportacji. W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M. P. podtrzymała zarzuty podniesione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej p.p.s.a. – sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W myśl art. 2 pkt 2 lit. a) tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Natomiast lektura dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia tezę, iż w toku przeprowadzonego postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na charakter stwierdzonych naruszeń należy wyraźnie wskazać, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 k.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). W niniejszej sprawie organ administracji, mimo wyraźnej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, przeprowadził postępowanie wyjaśniające w ograniczonym zakresie i bez poszanowania powyższych zasad. W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia pieniężnego jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Jak wskazał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podkreślił, że wysiedlenie rodziny wnioskodawczyni można w świetle okoliczności sprawy uznać za spełniające wymóg deportacji (wywiezienia), był on bowiem wymuszony przez władze niemieckie, wiązał się z koniecznością opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania (ośrodka życiowego), pozostawienia domu, jego sprzętów (wyposażenia) i gospodarstwa. Zdaniem organu, jednakże celem tego wysiedlenia nie było wywiezienie rodziny strony do pracy przymusowej, lecz wywiezienie spowodowane powstaniem poligonu wojskowego. W ocenie organu nie budzi wątpliwości fakt, iż strona z całą rodziną została wywieziona z miejscowości G. i osiedlona w miejscowości O. (odległej w prostej linii o ok. 11 km od G.). Niemniej jednak analizując stan faktyczny sprawy organ stwierdził, iż strona (jak i jej rodzina) nie wykonywali pracy przymusowej w warunkach deportacji. Ustalenia organu w tym przedmiocie pozostają wybiórcze. ustalono bowiem, że wobec skarżącej nie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, gdyż rodzina skarżącej została wysiedlona w związku z budową poligonu, a charakter pracy rodziny skarżącej jako pracy przymusowej budzi w ocenie organu poważne wątpliwości. Zauważyć trzeba, że nie jest sporny sam fakt przymusowego wysiedlenia rodziny skarżącej w październiku 1941r. z dotychczasowego miejsca zamieszkania w miejscowości G. do O. Wskazać w tym miejscu należy, iż ze znajdującego się w aktach oświadczenia D. M. z dnia 10 listopada 2010r. (k – 2) wynika, że rodzina skarżącej została wysiedlona z G. do O., do pracy u osoby narodowości niemieckiej. To samo oświadczył nieżyjący już S. L. (k -3), który wskazał, iż że został wysiedlony razem z rodziną skarżącej do miejscowości O., gdzie pracowali u Niemca. Takie samo oświadczenie złożyła skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia z dnia 17 listopada 2010r. wskazując, że jej rodzina została deportowana do pracy przymusowej w O., w gospodarstwie niemieckim, gdzie skarżąca jako dziecko urodzone 14 lutego 1940r. pomagała matce przy pracy z inwentarzem. Nadto skarżąca w piśmie z dnia 12 grudnia 2011r. (k-17), wskazała, że jej bracia otrzymali świadczenia. Poza tym z protokołu przesłuchania w dniu 1 maja 2012r. Organ wydając zaskarżoną decyzję powołał się na oświadczenie C. S, złożone w sprawie brata strony J. Ż, w którym wskazano iż od marca 1943r. – do stycznia 1945r. był on zatrudniony u J. B., gdzie pracował 10 godzin dziennie a z tytułu wykonywanej pracy był ubezpieczony Takiej samej treści oświadczenie złożyła W. M. Odnosząc się do powyższego, należy po pierwsze zauważyć, iż wprawdzie z protokołu przesłuchania D. M. z dnia 10 maja 2012r. wynika, że o losach rodziny skarżącej dowiedziała się od matki strony M. Ż., to jednak z owego zeznania nie wynika czy rodzina skarżącej wykonywała pracę przymusową, czy też nie, a także u kogo. W tej sytuacji nie można postawić tezy, iż zeznania D. M. z 10 listopada 2010r. oraz 10 maja 2012r. są ze sobą sprzeczne, a tym bardziej, że na ich podstawie można uznać, że rodzina skarżącej i sama skarżąca nie wykonywały pracy przymusowej w warunkach deportacji, co zresztą niejako przyznał organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zaznaczonej iż D. M. nie była świadkiem wykonywani przez skarżącą pracy przymusowej. Po wtóre należy podkreślić, iż ustalenia organu odnoszące się do pracy wykonywanej brata skarżącej także nie mogą same w sobie uzasadniać odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Jak wskazuje skarżąca, jako małe dziecko pomagała ona matce przy wykonywaniu prac w gospodarstwie należącym do osoby narodowości niemieckiej. Tymczasem z zeznań świadków dotyczących jej brata J. Ż., wynika że pracował on u J. B. jako pracownik fizyczny. W tej sytuacji obowiązkiem organu było wyjaśnienie, czy skarżąca pracowała w tym samym gospodarstwie co jej brat. Jakiej narodowości był właściciel tegoż gospodarstwa, jeśli był nim J. B., to czy był to Niemiec o polsko brzmiącym nazwisku, czy Polak który podpisał volkslistę, czy może jednak brat skarżącej pracował w innym gospodarstwie. Okoliczności te mają kluczowe znaczenie dla rozpoznania niniejszej sprawy. Tym bardziej, że jak podnosi skarżąca jej bracia, a zatem J. i J. Ż. otrzymali świadczenia od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów. W tej sytuacji należało także ustalić czy rzeczywiście takowe świadczenia zostały wypłacone rodzeństwu skarżącej oraz z jakiego tytułu. Organ miał obowiązek ustalić wskazane okoliczności, a brak owych ustaleń stanowi naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. oraz art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracji winien uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu oraz dokonać ponownej, rzetelnej oceny całości zebranego materiału dowodowego. Zaskarżona decyzja zawiera też istotny błąd w swym rozstrzygnięciu, gdyż utrzymuje w mocy decyzję własną z dnia "30 grudnia 2012 r." , a więc decyzję której data jeszcze nie nadeszła. Najprawdopodobniej chodzi o decyzję własna organu z daty "30 grudnia 2011 r." , jednak na etapie kontroli sądowej zauważony błąd musiał również skutkować wyeliminowaniem zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Wobec powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji, uznając to za konieczne dla końcowego załatwienia sprawy. m.o.