II SA/Łd 740/18

Dnia 18 stycznia 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędzia WSA Joanna Grzegorczyk – Drozda Protokolant Specjalista Anna Kośka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2019 roku sprawy ze skargi N. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] roku Nr [...]; 2) przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi S. D., prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...], kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. A. P. II SA/Łd 740/18 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] o odmowie umorzenia N.K. w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 marca 2017 r. do 31 sierpnia 2017 r. w wysokości 1980,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 103,60 zł, co w sumie stanowi kwotę 2083,60 zł. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że w dniu 13 marca 2017 r. do organu I instancji wpłynęło podanie N.K. z prośbą o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 marca 2017 r. do 31 sierpnia 2017 r. W myśl art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U z 2017 r. poz.489 ze zm.), dalej ustawa, organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Na podstawie zebranych dokumentów oraz oświadczenia wnioskodawczyni ustalono, że prowadzi ona gospodarstwo domowe z córką. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Głównym źródłem utrzymania rodziny jest renta z tytułu niezdolności do pracy w wysokości ok. 652,00 zł netto miesięcznie. Ponadto otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 330,00 zł miesięcznie, świadczenie wychowawcze w wysokości 500,00 zł miesięcznie, świadczenia rodzinne w wysokości 124,00 zł miesięcznie oraz alimenty płacone przez matkę byłego męża w wysokości 200,00 zł miesięcznie. Stałe miesięcznie opłaty mieszkaniowe to kwota ok. 600,00 zł. Na okres od marca 2018 r. do sierpnia 2018 r. strona ma przyznany dodatek mieszkaniowy w wysokości 279,80 zł miesięcznie. Ponadto ponosi koszty zakupu leków oraz opłaca czesne za pobieranie nauki przez córkę w wysokości ok. 130,00 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni przedłożyła także dokumenty dotyczące opłat za telefon, internet, telewizję, wstęp do klubu sportowego, itd. Organ odwoławczy stwierdził, że sytuacja finansowa strony nie jest łatwa. Jednak niskie dochody nie mogą zostać uznane za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie w całości kwoty zadłużenia. W przypadku zastosowania ulgi w postaci umorzenia w całości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie chodzi o subiektywne przekonanie co do umorzenia należności, ale o rzeczywisty brak możliwości zapłaty spowodowany nadzwyczajnymi, nieprzewidzianymi zdarzeniami losowymi, powodującymi utratę majątku, czy też inne nadzwyczajne względy, zdarzenia losowe powodujące znaczne osłabienie zdolności płatniczych dłużnika, do których można zaliczyć np. klęski żywiołowe powodujące utratę majątku. Ze zgromadzonego w postępowaniu materiału dowodowego wynika, że nie wystąpiły takie okoliczności, bądź zdarzenie losowe osłabiające zdolność płatniczą na tyle, by uniemożliwiło to wnioskodawczyni zapłatę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Niewystarczającą podstawą do umorzenia w całości należności jest trudna sytuacja finansowa wnioskodawcy. Trudności finansowe nie mogą skutkować obligatoryjnym przyznaniem ulg w spłacie zaległych zobowiązań ciążących na dłużniku. Również bieżące wydatki, związane z funkcjonowaniem rodziny wnioskodawczyni, pomimo że są istotnym obciążeniem budżetu, nie zwalniają z obowiązku zwrotu należności w całości. Żądanie zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń nie może być postrzegane jako dodatkowa uciążliwość czy kara, ale jako prosty zwrot świadczeń, które w sposób nienależny znalazły się w posiadaniu odwołującej. Rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie może rodzić przekonania, że trudna sytuacja dochodowa zwalnia osoby pobierające świadczenia z obowiązków nałożonych przez ustawodawcę lub powoduje brak konsekwencji w przypadku ich niedopełnienia. O przypadkach, w których nie przysługiwało prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a także o konieczności informowania o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do tych świadczeń, wnioskodawczyni była pouczona we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz w decyzji przyznającej te świadczenia. Taką zmianą niewątpliwie było uzyskanie dochodu. Ustawodawca wyraźnie określił warunki przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zasady ich wypłaty. Wobec tego bezspornym jest fakt, że wnioskodawczyni pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 marca 2017 r. do 31 sierpnia 2017 r. Umorzenie zaległości ma charakter uznaniowy, zaś organ może umorzyć powstałą należność tylko w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem społecznym lub ważnym interesem strony. Udzielanie ulg w postaci umorzenia należności - z racji swego uznaniowego charakteru - jest instytucją wyjątkową, której zastosowanie winny uzasadniać szczególne okoliczności. W ocenie Kolegium sytuacja materialna rodziny wnioskodawczyni nie jest sytuacją "szczególną" w myśl art. 23 ust. 8 ustawy Użyty w tym unormowaniu zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, że co do zasady do świadczeń z funduszu alimentacyjnego uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. A zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie względem wszystkich innych rodzin. Na decyzję ostateczną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła N.K., zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 4, art. 77 § 1 i art. 78 k.p.a. W jej ocenie organy nie uwzględniły jej wniosku dowodowego i nie zbadały wszystkich dokumentów, które obrazują jej aktualną sytuacje życiową. Wskazując na powyższe naruszenia skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu skargi wskazała, że jest w bardzo trudnej sytuacji życiowej, zdrowotnej i materialnej. Jest po udarze niedokrwiennym mózgu z orzeczoną od 30 roku życia niepełnosprawnością. Na rencie chorobowej przebywa od 2010 r. Jej możliwości zarobkowe z powodu choroby są ograniczone, a w tej chwili żadne. Od czasu pojawienia się 10 lat temu choroby podlega ciągłej rehabilitacji, zażywa systematycznie leki. Skarżąca wskazała także, że Kolegium, rozpatrując odwołanie, w ogóle nie wzięło pod uwagę dowodów w postaci dokumentów potwierdzających jej aktualną tragiczną sytuację materialną. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie. Pismem z dnia 26 września 2018 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej w osobie adwokata podtrzymał zarzuty zawarte w skardze, a także zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 23 ust. 8 ustawy, art. 107 § 1 i 3, art. 138 § 2 k.p.a. Wskazał przy tym na zaświadczenie o stanie zdrowia skarżącej, świadczącym o niemożności podjęcia przez nią pracy oraz zaświadczenie komornika na okoliczność braku spełnienia świadczenia alimentacyjnego przez ojca dziecka skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności, odnosząc się do pisma pełnomocnika skarżącej z dnia 26 września 2018 r. i zawartej w nim argumentacji, podkreślić należy, że przedmiotem niniejszego postępowania jest jedynie kwestia umorzenia całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zgodnie z wnioskiem skarżącej z dnia 11 czerwca 2018 r. Nie można się zatem w tej sprawie odnosić do argumentacji dotyczącej tego, czy doszło do nienależnego pobrania świadczeń. Ta sprawa była przedmiotem odrębnego postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego, zakończonego nieprawomocnym wyrokiem WSA w Łodzi z dnia 11 października 2018 r., II SA/Łd 428/18, o oddaleniu skargi na decyzję SKO w Ł. z dnia [...] stycznia 2018 r. w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W myśl art. 23 ust. 8 ustawy organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Sformułowanie z art. 23 ust. 8 ustawy, że "organ może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń", wskazuje na jednoznaczną wolę ustawodawcy pozostawienia rozstrzygnięcia tzw. uznaniu administracyjnemu. Zatem organ może ale nie musi uwzględnić wniosku strony, nawet jeżeli sytuacja majątkowa i rodzinna dłużnika jest bardzo trudna. Wskazany przepis wyraźnie upoważnia organ do działania na zasadzie uznania, jednocześnie przyznając temu organowi możliwość kształtowania treści rozstrzygnięcia. Uznanie to nie oznacza jednak całkowitej dowolności. Do tego typu decyzji zastosowanie znajduje przepis art. 7 k.p.a., który zakreśla ramy zasady prawdy obiektywnej oraz zasadę załatwienia sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy. W przypadku rozstrzygnięć podejmowanych w trybie uznania administracyjnego kontroli sądowej podlega to, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo prowadzonym postępowaniem z zachowaniem procedury administracyjnej, zwłaszcza szczegółowym ustaleniem stanu faktycznego. Natomiast ocena pod kątem kryteriów słuszności i celowości prowadzona jest wyłącznie w zakresie tego, czy organy administracji nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Zakres uznania wyznaczony jest zawsze normami kompetencyjnymi, przepisami o postępowaniu administracyjnym i przepisami prawa materialnego. Wydając decyzje o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem określonej regulacji (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 26 listopada 2016 r., II SA/Ke 485/16). W rozpoznawanej sprawie ustalenia faktyczne i motywy, które legły u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia nie dawały - w ocenie Sądu - podstaw do stwierdzenia, że organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Organy administracyjne ustaliły, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z córką. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Głównym źródłem utrzymania rodziny jest renta z tytułu niezdolności do pracy w wysokości ok. 652,00 zł netto miesięcznie. Ponadto otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 330,00 zł miesięcznie, świadczenie wychowawcze w wysokości 500,00 zł miesięcznie, świadczenia rodzinne w wysokości 124,00 zł miesięcznie oraz alimenty płacone przez matkę byłego męża w wysokości 200,00 zł miesięcznie. Stałe miesięcznie opłaty mieszkaniowe to kwota ok. 600,00 zł. Na okres od marca 2018 r. do sierpnia 2018 r. strona ma przyznany dodatek mieszkaniowy w wysokości 279,80 zł miesięcznie. Ponadto ponosi koszty zakupu leków oraz opłaca czesne za pobieranie nauki przez córkę w wysokości ok. 130,00 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni przedłożyła także dokumenty dotyczące opłat za telefon, internet, telewizję, wstęp do klubu sportowego itd. Jednakże organy w żaden sposób nie odniosły się do konsekwentnie podnoszonych przez skarżącą argumentów odnośnie do jej bardzo złej sytuacji zdrowotnej (trwającej od 2010 r., spowodowanej udarem niedokrwiennym mózgu). Skarżąca wykazała, że utrzymuje się z niskiej renty, a jej możliwości zarobkowe, z uwagi na orzeczoną niepełnosprawność, są wyjątkowo ograniczone. W uzasadnieniu decyzji organy w żaden sposób nie odniosły się do okoliczności stałej rehabilitacji skarżącej, konieczności ciągłego przyjmowania leków, a także braku perspektyw na wyzdrowienie. Do tego organy zignorowały informacje skarżącej, że w lutym 2018 r. zdiagnozowano u jej córki torbiel w głowie, co również w oczywisty sposób przekłada się na ocenę, że jej sytuacja życiowa jest wyjątkowo trudna. W ocenie Sadu organy, zamiast ocenić całościowo sytuację majątkową, osobistą, czy ogólnie życiową skarżącej, poprzestały na lakonicznym stwierdzeniu, że nie każda trudna sytuacja finansowa uzasadnia umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, dodając przy tym, że niskie dochody nie mogą zostać uznane za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Tymczasem skarżąca wnosząc o umorzenie należności, podała także szereg innych niż tylko niskie dochody argumentów przemawiających w jej ocenie za uwzględnieniem wniosku. Skoro użyty w art. 23 ust. 8 ustawy zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować w ten sposób, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń możliwe jest dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie względem wszystkich innych rodzin, to uzasadnienie decyzji odmownej nieodnoszące się do całości sytuacji skarżącej, w tym przede wszystkim do jej złego stanu zdrowia, który determinuje przecież każdy inny aspekt życia, w tym także możliwości zarobkowe, oznacza przekroczenie przez orzekające w sprawie organy granic uznania administracyjnego. Podsumowując, w ocenie Sądu, z dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy wynika, że organy nie odniosły się do wszelkich istotnych okoliczności sprawy, zarówno tych wskazywanych przez skarżącą, dotyczących jej sytuacji zdrowotnej, osobistej i dochodowej, jak i wynikających z rozważenia interesu społecznego. Zatem organy dopuściły się w niniejszej sprawie naruszenia art. 23 ust. 8 ustawy oraz przepisów o postępowaniu, tj. art. 7, 77 § 1, 80, czy 107 § 1 k.p.a. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302) orzekł jak w sentencji. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. 2016 r. poz. 1714). k.ż.