II SA/Łd 763/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Asesor WSA Tomasz Porczyński (spr.) Protokolant specjalista Anna Kośka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lipca 2021 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. A. P. Decyzją dnia [...] r., nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2020 r. poz. 256) – dalej: k.p.a.; art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: 2020 r. poz. 111)- dalej: u.ś.r.; Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r., znak [...] orzekającą o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w okresie od 1 listopada 2018 r. do 28 lutego 2019 r. przez M. M. na dziecko A. M. Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że ostateczną decyzją z dnia [...] r., nr [...] Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane przez skarżącego w okresie od 1 listopada 2018 r. do 28 lutego 2019 r. świadczenia rodzinne na dziecko A.M., w łącznej kwocie 380 zł. oraz o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za w/w okres. Pomimo prawidłowego pouczenia skarżący nie skorzystał z przysługującego prawa wniesienia odwołania do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. Wnioskiem z dnia 30 marca 2020 r. skarżący wystąpił o umorzenie kwoty 380 zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 listopada 2018 r. do 28 lutego 2019 r. Wyjaśnił, że pobrane środki finansowe zostały w pełni przeznaczone na potrzeby małoletniego A.M., który w przedmiotowym okresie pozostawał pod opieką swojej babki, która w lutym 2019 r. została ustanowiona rodziną zastępczą. Skarżący oświadczył, że jego aktualna sytuacja finansowa, wynikająca zarówno z faktu posiadanego statusu osoby przebywającej na warunkowym zwolnieniu, jak również panującej epidemii Covid-19 nie pozwala na spłatę przedmiotowej kwoty. Posiada zobowiązania wobec rodziny oraz wobec swojej matki. Ponadto jak wynika ze zgromadzonych w sprawie dokumentów na dzień wniesienia przedmiotowego żądania skarżący prowadził jednoosobowe gospodarstwo, nie pracował, był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Korzystał z pomocy matki która pomaga mu w wyżywieniu oraz drobnych sprawach, co pozwala mu funkcjonować na co dzień. Decyzją z dnia [...] r. Prezydent Miasta Ł. odmówił M. M. umorzenia kwoty 380 zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 listopada 2018 r. do 28 lutego 2019 r. Uzasadniając organ wskazał, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na uznanie, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające uwzględnienie żądania skarżącego. Odwołując się od wydanej decyzji M.M. ponowił argumentację, co do wykorzystania przedmiotowych środków na potrzeby Małoletniego A.M., który pozostawał pod opieką swojej babki, ustanowionej rodziną zastępczą. Zaskarżoną niniejszą skargą decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności wskazało, że ustawodawca jako zasadę przyjął zwrot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, natomiast ich umorzenie stanowi wyjątek od w/w zasady. Zgodnie bowiem z treścią art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Powyższe oznacza, iż wszelkie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń mogą być udzielane jedynie w sytuacjach wyjątkowych i szczególnie uzasadnionych przypadkach. Dalej organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym przedmiocie oznacza, że organ może, ale nie ma obowiązku umorzenia wnioskodawcy kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i to do tego organu należy ocena sytuacji rodzinnej i możliwości zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Przy czym użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować w ten sposób, że umorzenie nienależnie pobranego świadczenia możliwe jest dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie szczególna na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Nie chodzi zatem o subiektywne przekonanie co do zasadności umorzenia należności, ale o rzeczywisty brak możliwości zapłaty spowodowany nadzwyczajnymi, nieprzewidzianymi zdarzeniami losowymi powodującymi utratę majątku, czy też inne nadzwyczajne względy, zdarzenia losowe powodujące znaczne osłabienie zdolności płatniczych dłużnika, które uniemożliwiłyby zobowiązanemu spłatę zadłużenia. Zdaniem organu odwoławczego na gruncie niniejszej sprawy dokonane w sprawie ustalenia faktyczne, co do aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego nie pozwalają na stwierdzenie, że w sprawie wytępiły szczególne okoliczności przemawiające za umorzeniem przedmiotowych należności. Podkreślenia bowiem wymaga, że pomimo niewątpliwie trudnej aktualnej sytuacji majątkowej strony, zobowiązany nie zgłasza problemów zdrowotnych i w każdej chwili może podjąć zatrudnienie, a tym samym poprawić swoją sytuację dochodową, co pozwoli na spłatę przedmiotowych należności. Końcowo Kolegium stwierdziło, że organ I instancji rzetelnie i szczegółowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające i nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a wydając rozstrzygnięcie uwzględnił sytuację dochodową, rodzinną i bytową strony. W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M.M. zarzucił naruszenie: - art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., poprzez niewzięcie pod uwagę istotnych okoliczności sprawy tzn. braku uwzględnienia, iż świadczenia wypłacane na rzecz małoletniego A. M. były przekazywane na rachunek bankowy, do którego mieli dostęp zarówno skarżący, jak i babcia małoletniego – K.M., a świadczenie wychowawcze zostało w całości wykorzystane na zaspokajanie potrzeb dziecka; - art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a. poprzez nie odniesienie się do twierdzeń faktycznych strony i niezamieszczenie w uzasadnieniu odniesienia się, czy twierdzenia przedstawiane przez stronę zostały w ogóle wzięte pod uwagę przy wydawaniu zaskarżonej decyzji; - art. 25 ust. 10 p.p.w.d. poprzez błędną wykładnię pojęcia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny " i niewłaściwe przyjęcie, że przesłanka ta dotyczy wyłącznie sytuacji osoby pobierającej świadczenie, a nie wszystkich osób tworzących rodzinę osoby pobierającej świadczenie wychowawcze. Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji Prezydenta Miasta Ł. Uzasadniając skarżący wyjaśnił, że organy nie uwzględniły sytuacji prawnej i faktycznej jego rodziny, chociaż matka dziecka została pozbawiona władzy rodzicielskiej i w ogóle nie bierze udziału w jego życiu; w żaden sposób nie przyczynia się do jego wychowania, utrzymania lub chociażby opieki. Dzieckiem opiekuje się skarżący oraz jego babcia, którzy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i razem zaspokajają wszystkie potrzeby dziecka. Środki przekazywane tytułem świadczenia wychowawczego od zawsze w całości były wykorzystywane na potrzeby dziecka. Dalej skarżący wyjaśnił, że po jego aresztowaniu w październiku 2018 r., całość opieki nad dzieckiem przejęła na siebie K. M. wraz z siostrą skarżącego. Świadczenie wychowawcze w dalszym ciągu było przekazywane na rachunek bankowy, do którego dostęp miał zarówno skarżący, jak i jego matka. W związku z powyższym w ocenie skarżącego nie było potrzeby dokonywania jakichkolwiek zmian w zakresie sposobu, w jaki świadczenie wychowawcze było przekazywane na rzecz małoletniego. Zdaniem skarżącego organ rozpatrując jego wniosek nie powinien ograniczać się do aktualnej sytuacji osoby ubiegającej się o umorzenie, lecz powinien zbadać całościowo sytuację wszystkich członków rodziny. Nadto, nie powinien ograniczać się do aktualnej sytuacji, ale wziąć pod uwagę także okoliczności istniejące w chwili przyznawania świadczenia. W realiach niniejszej sprawy są to okoliczności związane zarówno z pozbawieniem wolności osoby wskazanej na decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego oraz z dostępem osoby sprawującej faktycznie opiekę do rachunku bankowego, na który środki zostały przelane oraz przeznaczeniem całości środków na potrzeby dziecka. Skarżący wyjaśnił nadto, że decyzja dotycząca uznania świadczenia za pobrane nienależnie nie została przez niego zaskarżona, bowiem pracownik Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł., do którego udała się matka skarżącego celem wyjaśnienia zaistniałej sytuacji, polecił złożenie wniosku o umorzenie przedmiotowych należności. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wnosiło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 2325) – dalej: p.p.s.a, który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji (postanowienia) następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit.a) , naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania (lit. b) lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Natomiast w myśl art. 151 p.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie przedmiotem skargi M.M. uczynił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. o odmowie umorzenia skarżącemu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w okresie od 1 listopada 2018 r. do 28 lutego 2019 r. na dziecko A.M. Materialnoprawną podstawę wydanych rozstrzygnięć stanowił art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: 2020 r. poz. 111)- dalej: u.ś.r., który stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Treść przywołanego wyżej przepisu wskazuje, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Powyższe oznacza, iż przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma prawo wyboru sposobu rozstrzygnięcia sprawy, przy czym wybór ten nie może nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 30 ust. 9 u.ś.r., a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach k.p.a. Mając to na uwadze - aby móc uznać podjętą, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. decyzję, za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" osoby wnioskującej, a kolejno oceny tych okoliczności z punktu widzenia zastosowania jednej z "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Jednocześnie ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" dających organom możliwość do umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Organ administracji publicznej, rozpoznając sprawę administracyjną, ma bowiem obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Podstawą bowiem dla podjęcia decyzji w tym zakresie musi być ustalenie faktycznie istniejących ważnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie rodziny i skonfrontowanie ich z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Innymi słowy przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy oraz ocena tej sytuacji. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdza, iż procedujące w sprawie organy obu instancji w sposób prawidłowy uznały, iż przedstawiona przez skarżącego sytuacja majątkowa i rodzinna aktualna na dzień wniesienia żądania umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 listopada 2018 r. do 28 lutego 2019 r., nie pozwalała na stwierdzenie, że w sprawie wytępiły szczególne okoliczności przemawiające za umorzeniem przedmiotowych należności. Jak wynika bowiem z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, skarżący wnosząc o przyznanie przedmiotowej ulgi oświadczył, że nie pracuje, jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe korzystając z pomocy swojej matki, która zapewnia mu wyżywienie oraz pomaga w drobnych sprawach, co pozwala stronie na codzienne funkcjonowanie. Skarżący wyjaśnił nadto, że ogłoszony stan epidemii, jak również fakt posiadania statusu osoby przebywającej na warunkowym zwolnieniu, utrudnia mu znalezienie zatrudnienia. Ponadto skarżący podkreślał, że uznane za nienależnie pobrane środki finansowe w całości zostały przeznaczone na potrzeby małoletniego A.M. Jednocześnie skarżący nie zgłaszał żadnych problemów zdrowotnych które uniemożliwiłby mu pojęcie pracy zawodowej. W ocenie Sądu w oparciu o tak ustalony stan faktyczny sprawy organy administracji publicznej zasadnie uznały, iż pomimo niewątpliwie trudnej sytuacji majątkowej skarżącego, przedstawione przez stronę okoliczności nie mogą zostać uznane za nadzwyczajne, nieprzewidziane zdarzenia losowe powodujące utratę majątku, czy też powodujące znaczne osłabienie zdolności płatniczych dłużnika, które uniemożliwiłyby mu spłatę przedmiotowego zadłużenia. Jak słusznie bowiem wskazano skarżący jako osoba w wieku produkcyjnym, zdolna do podjęcia zatrudnienia, ma możliwość polepszenia swojej sytuacji majątkowej, a co za tym idzie spłaty w przyszłości powstałego po jego stronie zobowiązania. Co więcej, w ocenie Sądu nie sposób pominąć faktu, iż pomimo deklarowanego we wniosku faktu prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa domowego, skarżący korzysta z pomocy finansowej swojej matki, która jak już wcześniej wskazano zapewnia mu wyżywienie, pomaga w drobnych sprawach życia codziennego, jak również umożliwia skarżącemu zamieszkiwanie w swoim mieszkaniu. Odnosząc się natomiast do zarzutów wniesionej skargi Sąd stwierdza, iż pozostają one bez wpływu na wynik wydanego orzeczenia. W ocenie Sądu za chybione uznać należało zarzuty, co do naruszenia wskazanych w skardze przepisów procedury administracyjnej, to jest art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. oraz art. 8 § 1 k.p.a., które to zarzuty sprowadzają się w zasadzie do nieuwzględnienia przez organy administracji wyjaśnień strony, iż uznane za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne za okres od 1 listopada 2018 r. do 28 lutego 2019 r. zostały w pełni przeznaczone na potrzeby małoletniego A.M., a co za tym idzie wykorzystane zgodnie z przeznaczeniem. Sąd nie negując powyższego podkreśla jednak, iż przedstawiona w tym zakresie argumentacja mogłaby mieć znaczenie w toku postępowania sądowoadministracyjnego prowadzonego w przedmiocie kontroli ostatecznej decyzji administracyjnej orzekającej o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. Jednakże jak już wcześniej wskazano skarżący pomimo przysługującego mu w powyższym zakresie uprawnienia, nie odwołał się od decyzji organu I instancji, a w konsekwencji pozbawił się prawa do oceny zgodności z prawem wydanego rozstrzygnięcia przeprowadzanej przez sąd administracyjny. Przedmiotem niniejszego postępowania jest natomiast rozstrzygnięcie organu administracji publicznej wydane w sprawie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, w toku którego nie dokonuje się oceny zasadności wydatkowania nienależnie pobranych środków finansowych, a bada się wystąpienie przesłanek przemawiających za ich umorzeniem. Za nieuzasadniony uznać należało również zarzut skargi, co do naruszenia art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a., gdyż wbrew stanowisku skarżącego objęta przedmiotową skargą decyzja zawiera zarówno uzasadnienie faktyczne, jak i prawne. Natomiast odnośnie zarzutu naruszenia art. 25 ust. 10 p.p.w.d., którego to zarzutu skarżący upatruje się w błędnej wykładni pojęcia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny " polegającej na dokonaniu oceny sytuacji materialnej i rodzinnej jedynie osoby pobierającej świadczenie, a nie wszystkich osób wchodzących w skład rodziny skarżącego, wskazać należy, iż przepis ten nie miał zastosowania w niniejszej sprawie. Niezależnie od powyższego podkreślić raz jeszcze należy, że wnosząc o przyznanie ulgi skarżący wyraźnie oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Wobec oświadczenia o takiej treści trudno stawiać zarzut organom administracji publicznej, iż dokonując oceny wystąpienia przesłanek przemawiających za umorzeniem przedmiotowego świadczenia, brały pod uwagę jedynie osobę skarżącego. Reasumując Sąd stwierdza, że procedujące w sprawie organy obu instancji wykazały, iż dokonana zgodnie z wymogami art. 7 i art 77 § 1 k.p.a. ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego pozwalała na stwierdzenie, że w dacie orzekania przez organy nie wystąpiły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Zasadność przyjętego stanowiska przedstawiły w uzasadnieniach wydanych rozstrzygnięć, które odpowiadają wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Jednocześnie Sąd uznał, że dokonana przez organy ocena życiowej sytuacji skarżącego miała gruntowny charakter i nie nosiła cech dowolności. Podkreślenia również wymaga, że przepisy ustawy u.ś.r. nie ograniczają możliwości ponawiania wniosku o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Powyższe oznacza, że w przypadku zmiany sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, jest on uprawniony do wystąpienia z kolejnym wnioskiem o udzielenie przedmiotowej ulgi. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. dc