II SA/Łd 772/04

Dnia 12 kwietnia 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski, Asesor WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.), Asesor WSA Ewa Alberciak, Protokolant asystent sędziego Tomasz Godlewski, po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2005 roku na rozprawie sprawy ze skargi E. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzające ją decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...], z dnia [...] Nr [...], z dnia [...] Nr [...] z dnia [...] Nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku. Decyzją Nr [...] z dnia [...], wydaną na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14.czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. Nr 98 z 2000r.,poz. 1071 ze zm.) w związku z art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych umorzył postępowanie administracyjne w sprawie wniosku E. B. (złożonego po dniu 31.grudnia 1999 r.) o przyznanie uprawnienia do wyżej wymienionego świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że związany jest przesłankami określonymi w art. 4 ust. 5 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Stanowi on natomiast, że wnioski, o których mowa w ust. l (zaopiniowane przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych wraz z dowodami potwierdzającymi rodzaj i okres represji), zainteresowane osoby mogą składać do Kierownika Urzędu do dnia 31.grudnia 1999 r. Termin ustawowy wyznaczony dla stron i uczestników postępowania administracyjnego nie może być przez organ prowadzący postępowanie przedłużany. Jego uchybienie powoduje bezskuteczność czynności procesowej, podjętej przez stronę, a wszczęte postępowanie administracyjne jest bezprzedmiotowe. Do tej sytuacji ma zastosowanie art. 105 § 1 k.p.a. W "odwołaniu" od powyższej decyzji E. B. wskazał, że częste choroby i pobyty w szpitalach, które są wynikiem przymusowej pracy nie pozwalały na śledzenie przepisów na bieżąco, w związku z czym nie był świadomy upłynięcia terminu do składania wniosków. Przed upływem tego terminu wielokrotnie starał się o przyjęcie w poczet członków w miejscowych związkach kombatantów. Dopiero z Fundacji Polsko – Niemieckie Pojednanie dowiedział się o możliwości ubiegania się o uprawnienia w Urzędzie. W ocenie odwołującego, prześladowania wojenne nie zostały przedawnione i dlatego osoby ubiegające się o uprawnienia kombatanckie nie powinny być pozbawione prawa ubiegania się o w/w uprawnienia. Decyzją Nr [...], z dnia [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy, odwołując się do argumentacji weń przedstawionej. Pismem z dnia 9.października 2003 r., E. B. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy przyjęcia go w poczet członków Związku Kombatantów. Wskazał, że jego prośba związana jest z uchyleniem przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Decyzją Nr [...] z dnia [...], wydaną na podstawie art. 149 § 3 w związku z art. 145a § 1 i 2 k.p.a. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił wznowienia postępowania administracyjnego, zakończonego ostateczną decyzją z dnia [...]. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, że wyrokiem z dnia 17.czerwca 2003 r. sygn. akt P 24/02 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 4 ust. 5 "ustawy o świadczeniu pieniężnym..." z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. Art. 145a k.p.a. stanowi, że można żądać wznowienia postępowania, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego została wydana decyzja. Podanie o wznowienie wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17.czerwca 2003r. (sygn. akt P 24/02) wszedł w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. w dniu 27 czerwca 2003 r. Zgodnie z treścią art. 57 § 3 k.p.a., miesięczny termin do złożenia wniosku o wznowienie postępowania, o którym mowa w art. 145a § 1 k.p.a., upłynął z dniem 27. lipca 2003r. Pismem z dnia 18.grudnia 2003 r. (zatytułowanym "odwołanie") E. B. wniósł o ponowne rozpatrzenie swojego odwołania. Wskazał, że po ukazaniu się w prasie informacji, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 17.czerwca 2003r. "uchylił ustawę dotyczącą Kombatantów i Osób Represjonowanych", skontaktował się telefonicznie z Urzędem celem uzyskania informacji jakie dokumenty należy złożyć, by ponownie rozpatrzone zostało jego podanie. Pracownik Urzędu udzielił informacji, iż wnioski osób, których dane są w bazie komputerowej, będą ponownie rozpatrywane i osoby te nie muszą nic składać. Podanie miało być rozpatrzone w ciągu miesiąca. Po tym terminie, odwołujący ponownie skontaktował się telefonicznie Urzędem. Odpowiedziano mu, iż jest bardzo dużo podań i należy odczekać około trzech miesięcy. Podczas następnej rozmowy telefonicznej doradzono mu, żeby napisać ponaglenie o przyspieszenie rozpatrzenia podania, co też uczynił. E. B. podkreślił, że decyzja z dnia [...] świadczy o niekompetencji pracowników organu. Decyzją Nr [...], z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 § 3 w związku z art. 138 § 2 k.p.a. uchylił decyzję własną z dnia [...], Nr [...] o odmowie wznowienia postępowania administracyjnego i przekazał sprawą do ponownego rozpoznania. Wskazano, że pismem z dnia 18.grudnia 2003 r. strona wniosła o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o wznowienie postępowania. Mając powyższe na uwadze organ uznał za zasadne uchylenie decyzji własnej z dnia [...] i skierował sprawę do ponownego rozpoznania. Decyzją Nr [...] z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia [...], Nr [...] i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] Nr [...] oraz odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Rozstrzygnięcie wydano po ponownym rozpoznaniu wniosku E. B., na podstawie art. 127 § 3, 138 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31.maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.). W uzasadnieniu decyzji wskazano, że z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17.czerwca 2003r., należy stwierdzić, iż wniosek strony może zostać rozpatrzony merytorycznie. Zgodnie z treścią art. 2 pkt 2a ustawy z dnia 31.maja 1996r. represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1.września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci oświadczeń świadków, zaświadczenia ZUS-u oraz relacji wnioskodawcy wynika, że strona pracowała przymusowo w miejscowości K. pow. T., a zatem na terenie II Rzeczypospolitej w jej granicach sprzed 1.września 1939r. Taka praca nie jest represją w rozumieniu cytowanej ustawy i świadczenie za jej wykonywanie nie przysługuje. Na dowód organ powołał pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, wyrażony w wyroku z dnia 21.czerwca 2001r. sygn. akt II SA/Wr 933/99, który uznał że "przyznanie świadczenia z tytułu pracy niewolniczej na rzecz Niemiec nie jest przewidziane dla wszystkich obywateli, którzy doznali represji lecz osobom, które były tej represji poddane w szczególnych warunkach (osadzenie w obozach pracy albo wywiezienie do tej pracy z terytorium państwa polskiego)". Jednocześnie pouczono E. B., że decyzję można zaskarżyć do właściwego miejscowo Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w terminie 30 dni od dnia jej doręczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego E. B. wskazał, że wg KRUS jest zakwalifikowany i uprawniony do dodatku z tytułu pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy w czasie II wojny światowej. W Urzędzie ds. Kombatantów posiada numer ewidencyjny. Złożenie dokumentów po terminie spowodowane było błędną informacją z Fundacji Polsko - Niemieckie Pojednanie, która to sugerowała czekanie. Skarżący wskazał, że oczekuje naprawienia swojej krzywdy poprzez ponowne rozpatrzenie sprawy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Organ powołał argumenty wskazane już w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25.lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej w dalszej części rozważań p.s.a.. Po myśli art. 134 § 1 p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.s.a.) . Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd stwierdził, że zaskarżone orzeczenie narusza przepisy postępowania w stopniu określonym w cytowanym przepisie. Przede wszystkim wskazać należy, iż nie jest jasne w jakim trybie wydana została zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja Nr [...] z dnia [...] W jej uzasadnieniu mowa jest bowiem o "wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy od decyzji Kierownika Urzedu Nr [...] z dnia [...]", lecz z akt sprawy nie wynika, by w tej dacie zapadło jakakolwiek orzeczenie dotyczące skarżącego. Również treść rozstrzygnięcia (opisująca decyzje uchylone) nie odnosi się do decyzji z dnia [...] Gdyby zaś założyć, że cytowany zapis z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia, jest jedynie omyłką pisarską, wówczas należałoby przyjąć, że zaskarżoną decyzją pozbawiono E. B. prawa do dwukrotnego rozpatrzenia jego sprawy w administracyjnym toku instancji, naruszając tym samym zasadę dwuinstancyjności postępowania, określoną w art. 15 ustawy z dnia 14.czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. Nr 98 z 2000r., poz. 1071 ze zm.). Postępowanie w niniejszej sprawie, wszczęte zostało bowiem wnioskiem E. B. z dnia 9.października 2003r., potraktowanym przez organ jako żądanie wznowienia postępowania. Decyzją z dnia [...] odmówiono skarżącemu wznowienia postępowania, powołując się na upływ terminu do złożenia podania w tym przedmiocie. Orzeczeniem Nr [...], z dnia [...] organ uchylił decyzję własną z dnia .[...] i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, jednocześnie ostatecznie rozstrzygając w tejże dacie, decyzją Nr [...] o uchyleniu decyzji, wydanych w postępowaniu objętych wnioskiem o wznowienie postępowania oraz o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Przebieg powyższego postępowania nie pozwala wszakże na ustalenie czy decyzja zaskarżona wydana została w następstwie wznowienia postępowania (w aktach sprawy brak stosowanego postanowienia w tym przedmiocie), czy też w innym trybie. Nie jest również jasne dlaczego organ pierwotnie uznał złożone przez skarżącego w dniu 9.października 2003r. "ponaglenie" za żądanie wznowienia postępowania, skoro wnosił on "po uchyleniu ustawy przez Trybunał Konstytucyjny (...) o ponowne rozpatrzenie mojego wniosku i przyznanie uprawnień z tym związanych". Wskazać również należy, iż decyzja Nr [...], z dnia [...] uchylająca decyzję z dnia [...] "i przekazująca sprawę do ponownego rozpoznania" wydana została na podstawie art. 127 § 3 w zw. z art. 138 § 2 k.p.a., choć ze względu na wydanie orzeczenia przez organ o charakterze centralnym, przepis art. 138 § 2 k.p.a. nie mógł mieć w niniejszej sprawie zastosowania. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie ma bowiem konstrukcji dewolutywnej, ponieważ jest rozpoznawany przez organ, który wydał zaskarżoną decyzję. Odpowiednie stosowanie przepisów o odwołaniu, nie dotyczy zatem norm, których zastosowanie jest niemożliwe ze względu na cechy środka zaskarżenia i charakter organów orzekających (por np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27.listopada 2001r., sygn.akt I SA 1011/00,niepubl. w zbiorze urzędowym, dostępne Lex nr 81760). Przechodząc zaś na grunt rozważań dotyczących zachowania terminu do złożenia wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, wskazać należy, iż Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17.czerwca 2003r. w sprawie o sygn.akt P 24/02 (ogłoszonym w Dzienniku Ustaw Nr 110 z dnia 27.czerwca 2003r., poz. 1060), stwierdzona została niezgodność z art. 2 i 32 ust. 1 Konstytucji, art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Oznacza to, że wskazany wyżej przepis został uchylony, z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw Obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego o utracie jego mocy obowiązującej. Nie sposób wszakże nie zauważyć, że niezgodność tego przepisu z Konstytucją istniała od samego początku, tj. od daty uchwalenia ustawy. Orzeczenie Trybunału miało tylko charakter deklaratoryjny, stwierdzający ową niezgodność. Z tego też powodu, przyjąć należy, że przepis ustawy niezgodny z konstytucją nie może być źródłem praw i obowiązków (podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10.listopada 1993r. ICKN 204/98, OSNC 2000/5/94). Niezależnie więc od faktu, że decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. oraz z dnia [...], wydane zostały przed dniem utraty mocy obowiązującej art.4 ust. 5 cytowanej ustawy, przyjąć należy, że brak jest materialno- prawnej podstawy, uzasadniającej ich wydanie, gdyż w sensie prawnym, podstawa ta nie istnieje. Skoro zatem wnioski o przyznanie uprawnienia do świadczeń, określonych w ustawie z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), mogą być składane, bez określonej cezury czasowej, przeto umorzenie postępowania administracyjnego, wszczętego w tejże sprawie, z uwagi na wystąpienie z wnioskiem po 31.grudnia 1999r., pozbawione jest prawnego uzasadnienia. Dodatkowo, stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa, na którym oparto orzeczenie, stanowi samodzielną podstawę do żądania wznowienia postępowania (art.145a k.p.a.). Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt b i c p.s.a. w zw. z art. 135 p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzających ją decyzji, wydanych w badanej sprawie, wobec tego, iż każde z tychże orzeczeń zostało wydane z naruszeniem prawa. Na podstawie art. 152 p.s.a. natomiast, rozstrzygnięto w przedmiocie wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Wobec zaś braku wniosku o zasądzenie kosztów postępowania, nie było podstaw do orzekania w tym przedmiocie (art.210 p.s.a.)