II SA/Łd 773/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj, Sędziowie NSA Ewa Markiewicz, Asesor Ewa Cisowska-Sakrajda (spr.), Protokolant asystent sędziego Dominika Janicka, po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi E. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz E. C. kwotę 200 (dwieście) zł tytułem kosztów postępowa- nia. Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] w dniu [...] utrzymał w mocy własną decyzję Nr [...] z dnia [...] uchylającą decyzję z dnia [...] Nr [...] o umorzeniu postępowania i odmawiającą przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji powołano się na przepis art. 2 pkt 2 lit a i art. 3 ust 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, wywodząc, iż represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, a świadczenie z tytułu tej deportacji przysługuje w wysokości 0,5 % przeciętnego wynagrodzenia w kwartale kalendarzowym poprzedzającym termin ostatniej w 1995r. waloryzacji emerytur i rent, za każdy pełny miesiąc trwania pracy przymusowej, nie więcej jednak łącznie niż 10 % tego wynagrodzenia. Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zauważył nadto, iż zgodnie z art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a. organ administracji publicznej po przeprowadzeniu wznowionego postępowania wydaje decyzję, w której uchyla decyzję dotychczasową, gdy stwierdzi istnienie podstaw do jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1 lub art. 145 a, i wydaje nową decyzję rozstrzygającą o istocie sprawy. Podkreślił, iż wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003r. P-24/02 (Dz. U. z dnia 27 czerwca 2003r. Nr 110, poz. 1060) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 4 ust. 5 powołanej ustawy z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, a zatem żądanie skarżącego o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z dnia [...] Nr [...] o umorzeniu postępowania było zasadne. Po rozpoznaniu tego wniosku uznał jednak, iż żądanie przyznania świadczenia pieniężnego nie zasługuje na uwzględnienie, nie został bowiem spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terytoriów przez nią okupowanych na okres co najmniej 6 miesięcy. Podkreślił, iż E. C. pracował wprawdzie na terytorium Francji w Mouzon k/Sedan w okresie od kwietnia 1944r. do kwietnia 1945 r., z tego okresu do pracy przymusowej zaliczył wyłącznie okres 5 – ciu pełnych miesięcy obejmujący okres od 15 kwietnia 1944r. do 15 września 1944r., tj. okres do dnia wyzwolenia rejonu Sedan. Uzasadniając ten pogląd organ administracji publicznej powołał się na wyrok NSA z dnia 9 sierpnia 2001r., V NSA 3877/00 Lex nr 50162, w którym przyjęto, iż "pojęcie pracy przymusowej do deportacji dotyczy pracy na terenach III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych. Nie oznacza to jednak, że cały okres pracy deportowanych pracowników, bez względu na losy wojny podlega zaliczeniu do okresu uprawniającego do świadczenia pieniężnego. Z chwilą bowiem wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna do zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terytoriach okupowanych przez III Rzeszę". W skardze na powyższe rozstrzygnięcie E. C. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, podnosząc, iż być może w okresie września – października 1944r. rejon Mouzon został wyzwolony, niemniej jednak mimo obecności wojsk alianckich w tym rejonie nadal toczyły się tam intensywne i nieprzerwane działania wojenne, a podany przez organ moment wyzwolenia dla deportowanych pracowników nie miał żadnego znaczenia, gdyż gospodarstwem nadal zarządzali Niemcy, pracownicy nie mogli tego gospodarstwa dobrowolnie opuścić, a praca nie miała charakteru dobrowolnego, gdyby bowiem opuścili gospodarstwo to zostaliby prawdopodobnie zabici. Skarżący zauważył, iż już w październiku nastąpiło odwrócenie frontu, a na teren miejscowości Sedan powrócili Niemcy, którzy rządzili jak przed wyzwoleniem i dokonywali mordu okolicznych mieszkańców. Wojska amerykańskie do wiosny nie powróciły na te tereny, gdyż wszędzie były gęste mgły. Mieszkańcy żyli w ciągłym strachu, nie wiedząc jaki będzie ostateczny wynik wojny, a Niemcy utwierdzali ich w przekonaniu, iż niedługo ponownie zajmą Paryż. Skarżący podkreślił również, iż oczywistym jest, iż do Francji wysłano ich znacznie wcześniej niż to podano w zaświadczeniu, a Mer Mouzon wystawiając to zaświadczenie podał, iż nawet po wskazywanej przez organ dacie wyzwolenia Mouzon skarżący pracował przymusowo pod okupacją niemiecką, a żaden Francuz do maja 1945r. nie powrócił do swojego gospodarstwa. Zauważył, iż mając 13 lat musiał pracować tak samo ciężko jak dorośli mężczyźni, wstawać o świcie i wracać o północy. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnień zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Na wstępie należy podnieść, iż zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta, stosownie do art. 1 § 2 wyżej powołanego aktu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeśli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Stosownie do unormowania zawartego w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą o u.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, jeśli stwierdzi: 1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynika sprawy, 2. naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, 3. inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem niniejszego postępowania jest legalność decyzji Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [...] z dnia [...] utrzymującej w mocy własną decyzję Nr [...] z dnia [...] uchylającą decyzję z dnia [...] Nr [...] o umorzeniu postępowania i odmawiającą przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Podstawę prawną tej decyzji stanowi przepis art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (DZ. U. Nr 87, poz. 395). Stosownie do powołanego przepisu represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Podniesiony w skardze zarzut sprowadza się do wykładni użytego w powołanym wyżej przepisie pojęcia pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy i terytoriów przez nią okupowanych. Sąd rozpoznający i rozstrzygający niniejszą sprawę za jedyną pewną datę graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy, uznał datę 8 maja 1945r. Pojęcie to odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945r. (por. wyrok NSA z dnia 7 czerwca 2002r., II SA/Łd 535/00, niepublikowany oraz wyrok SN z 25 marca 1999r., III RN 158/98, niepublikowany).Jak bowiem słusznie uznał NSA w wyroku z dnia 7 czerwca 2002r. powołany przepis stanowi o deportacji na okres 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do maja 1945r. Ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, bowiem trwały działania wojenne i przebiegały linie frontu. Ponadto działania na terenie Europy okupowanym przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie. Tak więc trudne jest rozeznanie co do dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensywy III Rzeszy na określonym terenie i przechodzenie konkretnych terenów z rąk do rąk. Z tego względu należało podzielić pogląd skarżącego, wedle którego okoliczność wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej nie oznacza, że praca wykonywana na tym terytorium traci charakter pracy przymusowej, gdyż działania wojenne mimo wyzwolenia na danym terenie mogły jeszcze trwać, losy wojny mogły się zmieniać, a pracownicy przymusowi nie byli w stanie powrócić do kraju bez narażenia się na utratę życia. W analizowanej sprawie nie budzi wątpliwości okoliczność, iż skarżący E. C. został deportowany do pracy przymusowej do pozostającej pod okupacją niemiecką miejscowości Mouzon k/Sedan we Francji i że okres wykonywania tej pracy, stosownie do sporządzonego przez Mera Mouzon potwierdzenia z dnia 17 lipca 2001r., trwał od dnia 15 kwietnia 1944r. do 30 kwietnia 1945r. Z poświadczenia tego wynika jednoznacznie, iż praca była wykonywana w gospodarstwie na rzecz Niemców na skutek deportacji z Polski do Francji. Wobec poczynionych powyżej ustaleń nie sposób uznać za słuszny wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji pogląd, wedle którego skarżący pracował przymusowo na terytorium Francji przez 5 pełnych miesięcy, tj. od 15 kwietnia 1945r. do dnia 15 września 1944r., uznawanym według powołanego przez organ administracji publicznej wydawnictwa United States Army in World War II, Special Studiem, Chronology 1941/1945 pod red. Mary H. Williams, Washington 1960, za dzień wyzwolenia rejonu Sedan, a praca wykonywana po tej dacie straciła charakter represji w rozumieniu powołanego przepisu. W ocenie Sądu gdyby data 15 września 1944r. miała jakikolwiek wpływ na charakter wykonywanej przez skarżącego pracy, to bez wątpienia znalazłoby to odzwierciedlenie w powołanym wyżej poświadczeniu Mera Mouzon. Organ administracji publicznej podejmując zaskarżoną decyzję zatem nie tylko błędnie ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy, w szczególności poświadczenie Mera Mouzon, ale wręcz przekroczył granice wyrażonej w art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 z póź. zm.), zwanej dalej k.p.a., zasady swobodnej oceny dowodów. Ocena ta, jeśli weźmie się pod uwagę treść tego poświadczenia, nosi cechy dowolności. Za podstawę rozstrzygnięcia sprawy przyjęto bowiem inne okoliczności niż te które wynikały z przedłożonego przez skarżącego poświadczenia. Tymczasem poświadczenie to jest nie tylko dowodem bezpośrednim w sprawie, ale bez wątpienia jest także dokumentem urzędowym i jak każdy dokument z woli ustawodawcy posiada szczególną moc. Stosownie bowiem do przepisu art. 76 § 1 k.p.a. dokumenty urzędowe sporządzone w przewidzianej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Moc dowodowa dokumentu urzędowego nie jest wprawdzie bezwzględna, przeciwko takiemu dokumentowi można bowiem przeprowadzić przeciwdowód, zgodnie z § 3 powołanego przepisu, niemniej jednak, w ocenie Sądu, takim wiarygodnym przeciwdowodem co do treści tegoż poświadczenia nie może być w żadnym razie powołanie się na publikację historyczną i to w dodatku obcojęzyczną. W analizowanej sprawie organ naruszył reguły, a także normy procesowe odnoszące się do środków dowodowych, co z kolei przesądziło o przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów. Ocena ta, aby nie przekształciła się w dowolną musi być bowiem dokonana zgodnie z zachowaniem następujących reguł tej oceny, a mianowicie ocena winna opierać się na materiale zebranym w sprawie, rozstrzygnięcie winno być dokonane na podstawie wszechstronnej oceny całokształtu materiału dowodowego, organ winien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla rozpoznawanej sprawy, a rozumowanie, w wyniku którego ustalono istotne okoliczności faktyczne, powinno być zgodne z prawidłami logiki, posiadaną wiedzą i doświadczeniem życiowym. Dokonana w ten sposób ocena materiału dowodowego winna, stosownie do art. 107 k.p.a., znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, w którym organ winien wyjaśnić, dlaczego odmawia mocy dowodowej przedłożonemu przez skarżącego poświadczeniu. Kontrolując zaskarżoną decyzję Sąd dopatrzył się także naruszenia art. 81 k.p.a., wedle którego okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeśli strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. Powołany przepis ustanawia prawo strony do wypowiedzenia "ostatniego słowa" w sprawie stanowiącej przedmiot postępowania administracyjnego. Obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie było więc pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i złożenia końcowego oświadczenia, a także wstrzymania się od wydania decyzji do czasu (określonego wyznaczonym stronie terminem) złożenia powyższego oświadczenia. Przeprowadzenie dowodu czyni bowiem wiarygodną okoliczność faktyczną dopiero wtedy, gdy strona mogła się wypowiedzieć co do dowodu. Zachowanie tych wymagań nie jest pozostawione uznaniu organu, lecz stanowi jego bezwzględny obowiązek, niezależnie od treści i wagi przeprowadzanego dowodu. Zaniechanie przez organ powyższych czynności stanowi z kolei naruszenie wyrażonej w art. 10 k.p.a. zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Tymczasem w aktach sprawy brak jest końcowego oświadczenia strony oraz dowodu potwierdzającego zawiadomienie strony o zakończeniu postępowania dowodowego i wezwania strony do wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów art. 2 pkt. 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, oraz art. 10, art. 76, art. 80, art. 81 i art. 107 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd uznał wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 152 wskazanej ustawy za zbędne. O kosztach postępowania między stronami orzeczono na podstawie art. 200 u.p.s.a. Stosownie bowiem do powołanego przepisu w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt lub podjął zaskarżoną czynność albo dopuścił się bezczynności, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Mając na uwadze fakt, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz art. 10, 76, art. 80, art. 81 i art. 107 k.p.a., Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z póź. zm.), uchylił zaskarżoną decyzję.