II SA/Łd 803/04

Dnia 18 marca 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień, Sędziowie: Sędzia NSA Ewa Markiewicz (spr.), Sędzia NSA Anna Łuczaj, Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska, po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2005 roku na rozprawie sprawy ze skargi R.P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego R.P. kwotę 100,00 (sto) złotych tytułem zwrotu wpisu sądowego. II SA/Łd 803/04 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po rozpatrzeniu wniosku R.P. na podstawie art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia. Uzasadniając motywy rozstrzygnięcia organ wskazał, iż R.P. urodził się we wrześniu 1940 r. w niewoli podczas pracy przymusowej matki na terenie III Rzeszy. Doznał zatem prześladowań nieobjętych przepisami ustawy. W dniu 27 kwietnia 2004 r. R.P. zwrócił się do Kierownika Urzędu z wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy, zarzucając wydanej decyzji rażące naruszenie art. 2 i 3 powołanej wyżej ustawy. Zdaniem skarżącego osoba, która jako dziecko przebywała wraz z matką w miejscu pracy przymusowej w związku z deportacją powinna być zaliczona do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Stanowisko takie znalazło bowiem potwierdzenie w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2000 r. sygn. akt III RN 143/99 (opubl. OSNAP 2001/1/1) oraz z dnia 13 stycznia 2000 r. w sprawie o sygn. akt III RN 112/99 (opubl. OSNAP 2000/20/736). Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów decyzją z dnia [...] Nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, iż represją w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej sześciu miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939 – 1945 r. – art. 2 pkt 2 lit. "a". W rozpoznawanej sprawie bezsporny jest fakt, że strona urodziła się na deportacji w dniu 2 września 1940 r. w miejscowości A na terenie III Rzeszy jako dziecko robotników przymusowych. Nie został zatem spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej, o którym mowa w cytowanym wyżej przepisie. Przedmiotowe świadczenie przysługuje - zdaniem Kierownika Urzędu - wyłącznie osobom, które osobiście doświadczyły represji wywiezienia do pracy przymusowej i nie może być przyznane za represje, którym podlegali rodzice osoby zainteresowanej. Powyższą decyzję pełnomocnik skarżącego R.P. - adwokat W.K. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, wnosząc o jej uchylenie z uwagi na naruszenie prawa materialnego. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik przytoczył zarzuty tożsame zarzutom z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Jednocześnie dodał, iż błędne jest stanowisko organu administracji publicznej, zgodnie z którym dziecko, przebywające wraz z rodziną w miejscu pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy nie podzieliło represji swoich rodziców. Taka interpretacja przepisów jest bowiem sprzeczna z wolą ustawodawcy, którego celem było udzielenie rekompensaty za faktyczne krzywdy poniesione przez osoby represjonowane. Narusza ono także tradycyjnie pojmowaną zasadę ochrony rodziny, a zwłaszcza zasadę ochrony dzieci przed represjami. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "upsa". Oznacza to, że Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, to znaczy jej zgodność z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. Stosownie do treści art. 145 § 1 upsa Sąd zobligowany jest uchylić decyzję w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji, stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa materialnego. Podstawę materialno-prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W art. 2 wspomnianego wyżej aktu prawnego ustawodawca zdefiniował pojęcie "r e p r e s j i". Jest nią bowiem: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W rozpoznawanej sprawie kwestią sporną między stronami postępowania, która zaistniała na tle ustalonego przez organ administracji publicznej stanu faktycznego jest wykładnia przepisu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym. Z załączonych do akt administracyjnych dokumentów wynika jednoznacznie, iż wnioskodawca – R.P. urodził się na deportacji w dniu 2 września 1940 r. w miejscowości A, na terenie III Rzeszy jako dziecko robotników przymusowych. Z tego też tytułu wystąpił on do Kierownika Urzędu o przyznanie świadczenia pieniężnego uregulowanego w przepisach ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Rozpoczynając rozważania należy- zdaniem Sądu- zwrócić uwagę na dotychczasowe orzecznictwo sądów administracyjnych, w którym wielokrotnie podkreślano, iż ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym z tytułu deportacji nie przewiduje objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego, i nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Odróżnia ona samo pojęcie represji i osoby represjonowanej od świadczenia, którego wysokość jest związana z okresem wykonywania pracy przymusowej (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98, ONSA 1999/1/1). W wyroku z dnia 13 stycznia 2001 r. sygn. akt III RN 112/99 (opubl. OSNAP 2000/20 poz. 736) Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że wykazanie w y k o n y w a n i a p r a c y p r z y m u s o w e j n i e j e s t w a r u n k i e m u z n a n i a z a r e p r e s j ę, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym z tytułu deportacji, pobytu w obozie pracy lub na robotach przymusowych. Podkreślić bowiem trzeba, iż kontrowersje dotyczące interpretacji art. 2 ust. 2 lit. "a" w kontekście pozostałych przepisów tej ustawy ujawniły się w orzecznictwie sądowym w zakresie dotyczącym dzieci, które były wywożone wraz z rodzicami, a także dzieci, które urodziły się w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez matkę. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na pogląd zaprezentowany między innymi w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 1999 r. (sygn. akt V SA 1136/99, niepublikowany) oraz Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r. (sygn. akt III RN 121/2002,opubl. Wokanda 2004/7-8/48), który skład orzekający w pełni podziela, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek. Zgodzić się również trzeba ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. (sygn. akt OSK 135/2004, opubl. ONSAiWSA 2005/1 poz. 15), iż o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym można mówić w stosunku do d z i e c k a zarówno wtedy, gdy zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe k o b i e t a u r o d z i ł a d z i e c k o w m i e j s c u w y k o n y w a n i a r o b ó t. Nie sposób bowiem racjonalnie uzasadnić, że sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna niż sytuacja dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na roboty przymusowe. Jeżeli przyjmie się, jak zwraca na to uwagę Naczelny Sąd Administracyjny, że o represji nie decyduje wiek dziecka ani to, czy faktycznie pracowało, to nie powinno również budzić wątpliwości, że o s o b ą r e p r e s j o n o w a n ą j e s t d z i e c k o u r o d z o n e w m i e j s c u w y k o n y w a n i a p r a c y p r z y m u s o w e j p r z e z d e p o r t o w a n ą m a t k ę, tak jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie. Błędem byłoby - w ocenie Sądu- zakładać, że cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko. Co więcej, odmienne traktowanie osób urodzonych w obozach pracy, w stosunku do osób osadzonych tam w wieku niemowlęcym czy dziecięcym, nawet jeżeli dziecko nie mogło wykonywać pracy, godziłoby - zdaniem składu orzekającego - w zasady słuszności i poczucia sprawiedliwości. Deportując rodziców wraz z dziećmi zakładano przecież, że dzieci w pewnej chwili staną się zdolne do wykonywania pracy. W zależności od wieku, dzieci były kierowane do wykonywania prac, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych, natychmiast, bądź też w miarę upływu czasu, kiedy według oceny właściciela gospodarstwa mogły i powinny już wykonywać wskazane im prace (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 lipca 2003 r. III RN 74/02, niepublikowany). Reasumując, wszystkie te rozważania prowadzą - zdaniem Sądu – do wniosku, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów w świetle zgromadzonego materiału dowodowego i obowiązującego kierunku orzecznictwa sądowego błędnie zinterpretował brzmienie art. 2 pkt 2. lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) uznając, iż R.P., jako dziecko urodzone na deportacji w związku z pracą przymusową matki na terenie III Rzeszy nie spełnia przesłanek ustawowych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Rozpoznając sprawę ponowie organ orzekający zobowiązany zatem będzie przeanalizować przytoczone wyżej wywody by dokonać prawidłowej subsumcji prawa materialnego i wydać decyzję spełniającą przesłanki z art. 107 Kpa. Mając powyższe na względzie Sąd uznał za konieczne wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" upsa. O kosztach sądowych rozstrzygnięto na podstawie art. 200 upsa.