II SA/Łd 82/22

Dnia 28 kwietnia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Sędzia WSA Robert Adamczewski Asesor WSA Marcin Olejniczak (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 kwietnia 2022 roku sprawy ze skargi I.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. dc Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., decyzją z [...] r. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta T. z [...] r., którą odmówiono I.K. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad siostrą B.S. na okres od 6 września 2021 r. do 31 lipca 2024 r. Z akt sprawy wynika, że decyzją z [...] r. Burmistrz Miasta T. odmówił I.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad siostrą we wskazanym wyżej okresie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., utrzymując w mocy wskazaną decyzję wyjaśniło, że wnioskiem z 6 września 2021 r. I.K. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad siostrą B.S., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do wniosku załączyła oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, i zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym z dniem 6 września 2021 r. Organ podkreślił, że bezspornym jest, iż B.S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniem niepełnosprawności z [...] lipca 2021 r., które pozostaje aktualne do 31 lipca 2024 r. Kolegium nie zakwestionowało też, że B.S. wymaga stałej lub długotrwałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jednak w ocenie organu I.K. nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Bezspornym jest bowiem, że matka osoby wymagającej opieki żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uzasadniało odmowne załatwienie wniosku. J.S. nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Do wniosku I.K. załączyła jedynie zaświadczenie lekarskie z [...] sierpnia 2021 r. od lekarza medycyny rodzinnej, iż J.S. (matka wnioskodawczym i B.S.) jest osobą z licznymi schorzeniami kardiologicznymi gastrologicznymi i neurologicznymi. Wymaga stałej farmakoterapii, kontroli specjalistycznych. Wymaga opieki osoby drugiej. Nie jest zdolna do podjęcia opieki nad córką leczoną z powodu choroby nowotworowej. Zdaniem organu, wobec akcentowanych schorzeń matka wnioskodawczyni, powinna wystąpić o określenie stopnia niepełnosprawności. Jeżeli Zespół Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności zaliczy stan zdrowia matki I.K. do znacznego stopnia niepełnosprawności, to ta będzie mogła powtórnie ubiegać się o wnioskowane świadczenie, o ile rzeczywiście potwierdzi, że zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tego wymagającą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Obecnie ustalenia wywiadu środowiskowego w wątpliwość poddają okoliczności wynikające z zaświadczenia lekarskiego, że J.S. nie może sprawować opieki nad mieszkającą z nią niepełnosprawną córką. Obie ww. osoby były obecne podczas wywiadu środowiskowego i to matka, a nie wnioskodawczyni sprawowała opieką nad niepełnosprawną córką. Tym samym Kolegium nie dało wiary złożonym oświadczeniom wnioskodawczyni, że zamieszkuje wspólnie ze swoją siostrą i matką, a jedynie raz w tygodniu odwiedza swego męża i syna (przeczą temu właśnie ustalenia wywiadu środowiskowego jak również fakt, iż korespondencję z zaskarżoną decyzją odebrała J.S.). Tym samym w ocenie organu wnioskodawczyni nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad swą niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą. W skardze I.K. zarzuciła naruszenie: - art. 17 ust 1 pkt 4, w zw. z art. 17 ust 1 a u.ś.r., poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez matkę niepełnosprawnej, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia; - art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wobec tego wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta T. oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, argumentując jak dotychczas. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. – p.p.s.a.), stanowiącym, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w realiach rozpatrywanej sprawy. Przechodząc zatem do kontroli legalności zaskarżonej decyzji należy wyjaśnić, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 - p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji (postanowienia) następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania (lit. b) lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Natomiast w myśl art. 151 p.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Sąd badając legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji doszedł do przekonania, że nie zostały one wydane z naruszeniem przepisów obowiązującego prawa. Podstawę materialnoprawną prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a). Świadczenie pielęgnacyjne, przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje zatem osobie, która sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą, która spełnia jedną z przesłanek wskazanych w tym przepisie. Mianowicie przepis ten stanowi, że opieka ma być sprawowana nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że osoba wymagająca opieki -B.S., legitymuje się orzeczeniem z [...] lipca 2021 r. zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności do 30 lipca 2024 r. Podobnie jak okoliczność, że matka skarżącej – J.S. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreślić należy, że dokonując wykładni funkcjonalnej i systemowej przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, orzecznictwo sądowoadministracyjne wypracowało zasadny pogląd, że mając na uwadze uregulowanie art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), stanowiącego, iż obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, oraz zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenia wynikające z art. 17 ust. 1a ustawy mogą doznać odstępstwa, gdy osoba uznawana przez ustawodawcę w ujęciu art. 17 ust. 1a ustawy za posiadającego legitymację materialną do prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest w stanie sprawować opieki (por. m.in. wyroki NSA z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16 oraz z dnia 12 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 328/16, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2017 r. sygn. akt II SA/Po 307/17 – orzeczenia.nsa.gov.pl). Możliwe jest zatem przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki, lecz nie podejmuje się sprawowania tej opieki z innych przyczyn. Podzielając ten pogląd, sąd zwraca uwagę, że powinien on mieć zastosowanie w sytuacjach wyjątkowych i oczywistych, których okoliczności wskazują na to, że osoba zobowiązana w pierwszej kolejności z uwagi na swój wiek lub zły stan zdrowia nie jest w stanie świadczyć pomocy na rzecz niepełnosprawnego w stopniu znacznym, najbliższego członka rodziny. W takim przypadku, nawet jeśli osoba ta nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, o jakim mowa w art. 17 ust. 1a pkt 1-3 ustawy, istnieją podstawy do przyjęcia, że jej obowiązek alimentacyjny dotyczący sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, przechodzi na krewnego zobowiązanego do alimentacji w dalszej kolejności. W stanie faktycznym sprawy obowiązek alimentacyjny w stosunku do B.S. obciąża jej matkę J.S., a w dalszej kolejności – skarżącą jako siostrę niepełnosprawnej. Taka kolejność obowiązku alimentacyjnego wynika wprost z art. 128 i 129 § 1 k.r.o Uwzględniając zaprezentowaną wyżej wykładnię art. 17 ust. 1a u.ś.r. wyjaśnić należy, że skarżącej przysługiwałoby prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą w razie spełnienia przesłanek opisanych w art. 17 ust. 1a pkt 1- 3, lub ustalenia, że matka niepełnosprawnej z uwagi na swój zaawansowany wiek lub zły stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną córką, mimo, że nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak podkreślono już wyżej, w tym ostatnim przypadku chodzi jednak o sytuacje wyjątkowe i oczywiste, a więc takie, które pozwalają na niewątpliwie stwierdzenie – bez sięgania do specjalistycznej wiedzy lekarskiej – że sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny przez osobę zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności, jest całkowicie wykluczone. Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w niniejszej sprawie. W ocenie sądu, okoliczności sprawy i zgromadzone w niej dowody nie dają podstaw do przyjęcia, że matka B.S. nie jest w stanie sprawować opieki nad córką. Ze złożonego do akt sprawy zaświadczenia lekarskiego wynika, że matka skarżącej cierpi na migotanie i trzepotanie przedsionków, a także posiada współistniejące schorzenia w postaci: niewydolności serca, nadciśnienia, zapalenia żołądka i dwunastnicy. Stan zdrowia matki skarżącej wymaga leczenia farmakologicznego oraz opieki i nie pozwala na zajęcie się niepełnosprawną córką. Jednakże z przeprowadzonego 23 września 2021 r. wywiadu środowiskowego wynika, że zarówno 14 września 2021 r. (ponieważ skarżąca chwilowo wyjechała), jak i w dniu przeprowadzania wywiadu to matka skarżącej sprawowała opiekę nad córką J.S. Także odbiór, w dniu 4 października 2021 r., decyzji organu pierwszej instancji potwierdziła matka skarżącej, jako dorosły domownik, co wskazuje, że opieka nad córką świadczona przez J.S. nie ma charakteru incydentalnego. Powyższe okoliczności wskazują, że pomimo swoich schorzeń J.S. sprawuje opiekę nad córką. Tym samym, w ocenie sądu, wskazane w zaświadczeniu schorzenia na które cierpi matka skarżącej nie są okolicznościami świadczącymi o braku możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Sprawowania przez matkę opieki nad siostrą nie zanegowała także skarżąca ani w trakcie postępowania administracyjnego, ani w treści skargi wniesionej do sądu. Skarżąca nie powołała się na takie okoliczności, które wyłączałyby całkowicie możliwość sprawowania opieki nad siostrą przez jej matkę, co w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mogłoby ewentualnie aktualizować obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącej. Powyższe okoliczności zdaniem sądu wskazują, iż po stronie matki skarżącej nie ma przeszkód obiektywnych, które uniemożliwiałyby sprawowanie opieki nad B.S.. Niezależnie od powyższego wskazać należy, iż w ocenie sądu z akt sprawy nie wynika, że by sprawowana przez skarżącą faktyczna opieka nad siostrą uniemożliwiała jej obiektywną niemożność pojęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W złożonym do akt oświadczeniu I.K. wyjaśniła, że dopiero "chce podjąć opiekę nad niepełnosprawną siostrą", wskazując, że z nią mieszka, a gdy siostra lepiej się poczuje odwiedza swoją rodzinę, zamieszkującą w innej miejscowości raz w tygodniu. Zakres opieki sprawowanej wynika z oświadczenia znajdującego się w aktach sprawy, a ponadto skarżąca nie pracuje zawodowo. W ocenie sądu - biorąc pod uwagę okoliczność, że także matka skarżącej sprawuje opiekę nad B.S., w połączeniu z zakresem sprawowanej opieki nad siostrą przez I.K. - w rozpoznawanej sprawie nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieką nad siostrą. Związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką musi być, być bezpośredni i ścisły, a w realiach niniejszej sprawy takiego rodzaju związku trudno się dopatrzyć. W ocenie sądu skutkować to musi stwierdzeniem, że w rozpoznawanej sprawie nie została także spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia, warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Działanie skarżącej wskazuje raczej na poszukiwanie źródła dochodu, a takie działanie nie może być uznane za rezygnację z zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak wynika z całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie opiekę nad B.S. zajmuje się jej matka, zaś skarżącą jej w tej opiece pomaga, w zależności od dyspozycyjności. Skarżąca sama stwierdziła, że dopiero zamierza podjąć się opieki nad B.S., co jednoznacznie wskazuje, że takiej stałej i długotrwałej opieki nie sprawuje. Wykonywany przez skarżącą zakres czynności, związanych z opieką nie jest stałą lub długotrwałą opieką innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, co stanowiłoby alternatywę wynagrodzenia za pracę, a przysługuje za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca. Wskazane wyżej okoliczności zdaniem sądu powodują, ze w realiach niniejszej sprawy nie było podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Sąd nie stwierdził także, aby przeprowadzone w sprawie postępowanie obarczone było wadami wynikającymi z naruszenia zasad i przepisów tegoż postępowania, a w szczególności w zakresie prowadzonego postępowania dowodowego oraz zasady zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Na zakończenie powyższych rozważań sąd pragnie zauważyć, że w pełni podziela pogląd organu odwoławczego negujący jednocześnie stanowisko organu pierwszej instancji, iż stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa, w tym wypadku art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba, że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. W odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał nie skorzystał z tej możliwości. Wyrok w sprawie sygn. K 38/13 ogłoszono w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem wspomnianego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. (w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności) począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od 23 października 2014 r. Trafnie wobec tego przyjęło Kolegium, że powołany w decyzji organu pierwszej instancji przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec powyższego sad, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił. dc