II SA/Łd 854/10

Dnia 3 grudnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.), Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek, Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2010 roku przy udziale - sprawy ze skargi B. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]. Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania B. C. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu tej decyzji Kierownik Urzędu stwierdził, iż materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania pozytywnej decyzji w sprawie. Strona nie przedstawiła w określonym terminie dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (wniesionym w terminie) B. C. podniosła, iż wszystkie dokumentu znajdują się w organie. Stwierdziła przy tym, iż niezrozumiałym jest to dlaczego inne osoby urodzone w takich samych okolicznościach w miejscowości B. otrzymały świadczenie pieniężne. Jako taką osobę wskazała A. N. Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. w uzasadnieniu organ administracji podniósł, iż z materiału dowodowego wynika, że strona urodziła się w miejscowości B., gdzie rodzina zainteresowanej została wysiedlona w czerwcu 1940r., lecz nie przedstawiła dowodów na okoliczność deportacji do pracy przymusowej. Z akt administracyjnych rodzeństwa strony wynika jednoznacznie, iż zmiana miejsca zamieszkania rodziny była spowodowana wysiedleniem, a nie wywiezieniem na roboty przymusowe. Przez cały okres wykonywania pracy przymusowej pozostawała w bezpośrednim kontakcie z rodziną. Nie doszło do zerwania więzi społecznych i rodzinnych. Nie został więc spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich warunek deportacji do pracy przymusowej. B. C. w skardze na powyższą decyzję (wniesionej w terminie) podniosła, iż złożyła odpowiednie dokumenty. Rodzice i starsze rodzeństwo zostali deportowani z miejscowości D. do obozu przesiedleńczego w Ł. Bracia jako dzieci do lat 14 mają z tego powodu uprawnienia kombatanckie. Następnie rodzice i starsze rodzeństwo zostali deportowani w okolice K. i tam pozostali do zakończenia wojny, zaś ona urodziła się w miejscowości B. i była z rodzicami do zakończenia wojny. W tej sytuacji za niezrozumiałe skarżąca uznała przyznanie przez organ administracji uprawnienia do świadczenia pieniężnego A. N., K. O. i Z. M. Wskazała przy tym, iż osoby te urodziły się w analogicznych warunkach. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób represjonowanych podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku wykazania istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.). W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy represją - w jej rozumieniu - jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres minimum 6 miesięcy z terytorium Państwa Polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. Należy podkreślić, iż treść powołanego wyżej przepisu została zakwestionowana wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ. Dz. U. Nr 220, poz. 1734 ). Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, zawarta w art. 2 pkt 2 ustawy dotychczasowa definicja deportacji była zbyt restrykcyjna i niedopasowana do celu ustawy, albowiem bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszały zasadę równości. Warunkiem uzyskania świadczenia deportacyjnego stało się przekroczenie granicy państwa polskiego, a nie szczególna dolegliwość represji. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest jednak adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W świetle tak sformułowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego, na który - jak zaznaczono wyżej - powołano się w zaskarżonej decyzji, na organie spoczywał obowiązek gruntownego zbadania, czy w konkretnej sprawie deportacja wiązała się ze szczególnie dotkliwymi okolicznościami jak przymusowa zmiana miejsca pobytu, "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. Jak zatem wynika z rozważań Trybunału, prokonstytucyjna wykładnia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym pozwala na wniosek, że element wywiezienia poza granice kraju nie powinien stanowić czynnika rozstrzygającego o przyznaniu uprawnień do tego świadczenia. Reasumując tę część rozważań w kontekście przywołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego organ zastosował niewłaściwą, zawężająca wykładnię ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.), co jest równoznaczne z naruszeniem prawa materialnego, mającym wpływ na wynik postępowania (art. 145 §1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a. Wykładnia nieuwzględniająca poglądu prawnego wyrażonego przez Trybunał doprowadziła do niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia, co z kolei narusza regulacje zawarte w art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z akt sprawy wynika, iż istotnie skarżąca urodziła się w miejscowości B. w dniu 26 kwietnia 1942r. (skrócony akt urodzenia, ankieta personalna z dnia 14 czerwca 1961r.). We wniosku o przyznanie uprawnienia powołała się na okoliczność deportacji jej rodziców i starszego rodzeństwa w miejscowości D. do obozu przesiedleńczego w Ł. a następnie do Generalnej Guberni do miejscowości B. w kieleckim, gdzie się urodziła i przebywała z rodziną do zakończenia wojny w 1945r. Kierownik Urzędu wezwał skarżącą do nadesłania kart osobowych i ankiet personalnych z teczek dowodów osobistych rodziców. W odpowiedzi na to wezwanie w piśmie z dnia 24 marca 2010r. skarżąca podniosła, iż z uwagi na to, że rodzice zmarli w latach 1980 – 85 w organach administracji właściwych w sprawach ewidencji ludności brak jest już żądanych dokumentów. Podniosła także, iż może podać adresy braci, którzy zostali wraz z rodzicami deportowani. Wskazała przy tym adresy J. M. i B. M., którzy zostali deportowani wraz z rodzicami oraz powołała się na okoliczność przyznania im uprawnień kombatanckich. Zauważyła także, iż dokumenty dotyczące jej braci znajdują się w organie, a innych dokumentów nie posiada. Wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ powołał się na akta dotyczące rodzeństwa skarżącej, lecz nie udokumentował w żaden sposób przeprowadzonych czynności dowodowych z tych akt. Nie wiadomo, na jakiej podstawie dokonał ustalenia, że rodzina skarżącej została jedynie wysiedlona a nie deportowana do pracy przymusowej. Kryterium odległości i okoliczności temu towarzyszących organ nie analizował. Z akt administracyjnych natomiast wynika, że miejscowość Kol. D. znajdowała się w powiecie W., w woj. [...], zaś rodzina skarżącej trafiła w okolice K. Kierownik Urzędu nie ustosunkował się także do wskazanej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczności przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przez A. N., który urodzić się miał w tej samej miejscowości w analogicznych okolicznościach. Zaniechanie tych działań, brak aktywności organu przy podejmowaniu czynności z urzędu w stosunku do wskazywanych przez skarżącą dowodów znajdujących się w posiadaniu organu i właściwym udokumentowaniu podjętych czynności, świadczy o zaniechaniu przeprowadzenia postępowania dowodowego we właściwy sposób i niedostatecznym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy i niewłaściwym uzasadnieniu zajętego stanowiska w sprawie. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Natomiast całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Postępowanie prowadzone w taki sposób realizuje zasadę swobodnej oceny dowodów, o której mowa w art. 80 k.p.a. Należy też podkreślić, że ustalenie, iż skarżąca urodziła się już na deportacji, nie powinno stanowić przeszkody w rozpatrzeniu jej uprawnienia analogicznie, jak uprawnień osób urodzonych na deportacji poza granicami kraju, jeżeli organ ustali, że deportacja rodziny spełnia kryteria, o których wcześniej była mowa . Z uwagi na powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Natomiast wskazania co do dalszego biegu postępowania, w szczególności wykładni prawa materialnego, jak i kierunku uzupełnienia postępowania wyjaśniającego wynikają z zawartych w tym uzasadnieniu rozważań. A.D.