II SA/Łd 864/09

Dnia 26 kwietnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2010 roku sprawy ze skargi J. Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na rzecz adwokat B. A.-C. prowadzącej Kancelarię Adwokacką przy ul. [...] w Ł. kwotę 292,80 zł (dwieście dziewięćdziesiąt dwa i 80/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług według obowiązującej stawki przewidzianej dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym skarżącemu J. Ł.. II SA/Łd 864/09 U Z A S A D N I E N I E Decyzją Zarządu Wojewódzkiego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w S. z dnia [...] r. J. Ł. uzyskał uprawnienia kombatanckie z tytułu walki zbrojnej o utrwalenie władzy ludowej w okresie od dnia 22 sierpnia 1946 r. do dnia 1 lipca 1947 r. w ramach Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej. Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 oraz art. 1 ust. 2 i art. 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, pozbawił J. Ł. uprawnień kombatanckich. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...]r. organ administracji utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie. Wyrokiem z dnia 6 lutego 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił powyższe decyzje, wskazując w uzasadnieniu, że procedura weryfikacji uprawnień kombatanckich nie wyłącza możliwości wykazania w tym samym postępowaniu, że uprawnienia te przysługują z innego tytułu niż utrwalanie władzy ludowej. Sąd administracyjny wyjaśnił również, że już po wszczęciu postępowania weryfikacyjnego skarżący wskazywał na udzielenie pomocy oddziałowi Armii Krajowej, jak również dostarczył wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi z dnia 19 września 1946 r. skazujący za posiadanie broni. W ocenie Sądu, organ administracji nie uwzględnił powyższych okoliczności, nie rozpoznał również żądań skarżącego w przedmiocie przeprowadzenia dowodów ze świadków. Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pozbawił skarżącego uprawnień kombatanckich. W motywach rozstrzygnięcia organ podał, że nie ma podstaw prawnych do przyznania J.Ł. uprawnień kombatanckich z innego tytułu. Warunkiem koniecznym uzyskania uprawnień na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego jest posiadanie decyzji potwierdzającej okoliczność przebywania w więzieniu za działalność polityczną. Stronie odmówiono wydania takiej decyzji, zatem nie ma możliwości ubiegania się o uprawnienia kombatanckie na tej podstawie. Odnosząc się do działalności skarżącego w szeregach Armii Krajowej organ administracji wyjaśnił, że ubiegając się o przyznanie uprawnień kombatanckich przez Związek Bojowników o Wolność i Demokrację w 1989r., skarżący ani w życiorysie, ani w deklaracji członkowskiej nie wspominał o swojej działalności w szeregach Armii Krajowej. Dopiero po wszczęciu postępowania weryfikacyjnego wnioskodawca wskazał na swoje działania w tej organizacji. W ocenie organu administracji skarżący nie pełnił służby w Armii Krajowej, lecz co najwyżej współpracował z tą organizacją. Współpraca natomiast nie stanowi podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, J. Ł. opisał swoją przynależność do Armii Krajowej i represje, jakich doznał. Wniósł także o przesłuchanie świadka S. O. Wskazał, że starając się uprzednio o uzyskanie uprawnień kombatanckich informował o przynależności do Armii Krajowej, jednak jego podanie zostało odrzucone. Ponownie zatem składając wniosek pominął ten fragment swojego życiorysu, aby uzyskać uprawnienia kombatanckie. Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję. Organ wyjaśnił dodatkowo, że w pismach skierowanych do Urzędu strona wskazywała na pomoc udzielaną podziemnej organizacji, polegającą na przewożeniu meldunków lub broni. Wnioskodawca nigdy nie podnosił natomiast, że był zaprzysiężonym członkiem organizacji, posiadał pseudonim czy też stopień wojskowy, co jest warunkiem koniecznym, aby przynależeć do formacji charakteryzującej się podporządkowaniem służbowym. Organ uznał również, iż oświadczenie S. O. nie stanowi dowodu potwierdzającego służbę strony w Armii Krajowej. Wyrokiem z dnia 19 maja 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił decyzję z dnia [...] r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...]r. Zdaniem Sądu, zasadnie organ administracji przyjął, że brak decyzji Prezesa Sądu Okręgowego w Ł., potwierdzającej pobyt skarżącego w wiezieniu za działalność polityczną wyłącza możliwość ubiegania się przez skarżącego o uprawnienia kombatanckie na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Jednocześnie Sąd stwierdził, że organ administracji nie przeprowadził w sposób wyczerpujący postępowania dowodowego w kwestii dotyczącej działalności skarżącego w ramach Armii Krajowej, czym naruszył przepisy określone w art. 7, art. 77, art. 80 kpa. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ administracji powołał się na zeznania świadka S. O., złożone w innym postępowaniu, jednak go nie przesłuchał. Zaniechanie czynności procesowej zmierzającej do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza w sytuacji, gdy dotyczy spornych i fundamentalnych zagadnień dla sprawy, Sąd uznał za uchybienie przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji. Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 oraz art. 1 ust. 2 i art. 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ponownie pozbawił J. Ł. uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w wykonaniu zaleceń wynikających z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego podjęto działania zmierzające do przesłuchania świadka – S. O. na okoliczność członkostwa J. Ł. w organizacjach konspiracyjnych okresu wojennego. Jednak przesłuchanie nie doszło do skutku, gdyż S. O. zmarł w dniu 2 lipca 2008 r. Organ oparł się zatem na protokołach z przesłuchania świadka, przeprowadzonego w trakcie procesu w sprawie stwierdzenia nieważności wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi z dnia 19 września 1946 r. Z zeznań świadka wynikało, że bracia J. Ł. należeli do partyzantki, a sam J. Ł. pomagał partyzantom z Batalionów Chłopskich. Organ uznał, iż z treści przesłuchania nie wynikało, aby J. Ł. był członkiem Armii Krajowej. Analiza akt sprawy nie potwierdziła również faktu roznoszenia meldunków i udzielania pomocy partyzantom. Odnosząc się do represji, jakich strona doznała po II wojnie światowej, organ stwierdził, że Prezes Sądu Okręgowego w Łodzi odmówił wydania decyzji potwierdzającej, że przebywanie w więzieniu po skazaniu wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego było represją za działalność polityczną związaną z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego. Fakt, że strona uzyskała uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu brania udziału w utrwalaniu władzy ludowej, stanowi samoistną podstawę do pozbawienia uprawnień, gdy brak jest dowodów, że skarżący spełniał przesłanki przewidziane w art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy, warunkujące ich zachowanie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J.Ł. oświadczył, że posiadał pseudonim Słowik, a po przysiędze został włączony w szeregi Armii Krajowej. Jego zadanie polegało na przenoszeniu meldunków, przeprowadzaniu różnych grup partyzanckich, przewożeniu wozem konnym broni ze zrzutów. Pismem z dnia 22 stycznia 2009 r. organ wezwał skarżącego do nadesłania posiadanych dowodów (oświadczeń świadków, dokumentów, publikacji etc.) świadczących o działalności kombatanckiej. W odpowiedzi na wezwanie skarżący przedstawił oświadczenie J. K., iż J. Ł. był kurierem, wielokrotnie przenosił broń. Postanowieniem z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 83 § 1 kpa, postanowił o przeprowadzeniu dowodu z przesłuchania świadka J. K. na okoliczność prowadzenia przez J. Ł. działalności kombatanckiej. Z przesłuchania świadka wynika, iż poznał on J. Ł. w roku 1944, kiedy ten był kurierem w Armii Krajowej. Świadek podał, że wraz z J. Ł. brał udział w wielu akcjach, takich jak rozbrojenia czy zasadzki. Dowódcą J. Ł. był J. D., który przyjął przysięgę od strony. Świadek oświadczył jednak, że nie był obecny przy składaniu przysięgi, a sprawę zna z opowiadań. Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 127 § 3 w związku z art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu decyzji organ dokonał analizy protokołów z przesłuchań S. O. przed Sądem Okręgowym w Łodzi z dnia 10 grudnia 1004 r. oraz zeznań J. K., które to zeznania uznał za niewiarygodne. Odnosząc się do zeznań S. O. organ wskazał, iż uzyskał on uprawnienia kombatanckie z tytułu utrwalania władzy ludowej, które zostały zachowane z uwagi na jego udział w walkach z UPA. Nie uznano za wiarygodne zeznania dotyczące prowadzenia przez J.Ł. działalności konspiracyjnej, skoro sam świadek nie uprawdopodobnił, że pełnił służbę w organizacji partyzanckiej. Oceniając zeznania J. K., organ wskazał, że nie ubiegał się on o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu prowadzonej działalności i nie uprawdopodobnił własnego udziału w szeregach Armii Krajowej. Na zadawane w toku przesłuchania pytania, świadek udzielał lakonicznych odpowiedzi, które nie pozwalały na ustalenie istotnych dla sprawy okoliczności. Świadek nie podał również w trakcie przesłuchania, na czym polegała prowadzona przez niego działalność konspiracyjna. Reasumując organ administracji wskazał, iż ubiegając się w roku 1988 o uprawnienia kombatanckie J.Ł. nie wspominał o działalności konspiracyjnej. W aktach sprawy brak jest jakiejkolwiek wzmianki o tym, aby zainteresowany ubiegał się o uprawnienia kombatanckie z tytułu działalności w Armii Krajowej ani że jego podanie zostało odrzucone. Początkowo, w roku 2001 skarżący twierdził, iż to jego bracia należeli do Armii Krajowej, podczas gdy on był zaangażowany do przewożenia meldunków. O innych formach działalności, o podleganiu przywódcy, przydziale organizacyjnym ani o składaniu przysięgi strona nie informowała. W roku 2007 strona oświadczyła, że w jego miejscowości istniała tajna komórka, na czele której stał nauczyciel J. D. W roku 2008 strona podała informację o złożeniu przysięgi i posiadaniu pseudonimu, a także o przewożeniu broni i przeprowadzaniu grup partyzanckich. Z zeznań świadka J. K. wynika natomiast, że strona brała udział w akcjach zbrojnych, o czym nigdy nie wspominał sam zainteresowany. W ocenie organu analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie daje podstaw do twierdzenia, że strona prowadziła działalność kombatancką w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach. Organ uznał, że strona nie pełniła służby w organizacji podziemnej. Ewentualna współpraca z organizacją nie stwarza zaś podstaw do przyznania uprawnień kombatanckich. Tym samym nie sposób przyjąć, że do strony nie mają zastosowania przesłanki art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J. Ł. ponownie podniósł, że w czasie okupacji należał do Armii Krajowej . W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwanej p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych, Sąd nie dopatrzył się uchybień, które mogłyby skutkować uchyleniem zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji. Poza sporem pozostaje fakt, iż J. Ł. uzyskał uprawnienia kombatanckie mocą decyzji Zarządu Wojewódzkiego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Skierniewicach z dnia 14 lutego 1989 r. z tytułu walki zbrojnej o utrwalenie władzy ludowej w okresie od dnia 22 sierpnia 1946 r. do dnia 1 lipca 1947 r. w ramach Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej. Stosownie zaś do art. 25 ust. 2 pkt 2 i ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 z późn. zm.) uprawnienia uzyskane od Związku Bojowników o Wolność i Demokrację po dniu 31 grudnia 1988 r. podlegały weryfikacji. Stwierdzenie uzyskania uprawnień kombatanckich wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944 – 1956 w charakterze uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej skutkowało pozbawieniem uprawnień. Warunkiem zachowania uprawnień kombatanckich było natomiast wykazanie się przez osobę zainteresowaną działalnością kombatancką w rozumieniu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Celem prowadzonego przed Kierownikiem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych postępowania administracyjnego było zatem ustalenie, czy polega na prawdzie twierdzenie strony o pełnieniu przez nią służby w Armii Krajowej. Zgodnie bowiem z przepisem art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, za działalność kombatancką uznaje się pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939 – 1945. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego organ administracji zasadnie uznał, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż J. Ł. prowadził działalność konspiracyjną, której przypisać można cechy służby, tożsamej z prowadzeniem w sposób zorganizowany i systematyczny działalności skierowanej przeciwko okupantowi. Podkreślenia wymaga w pierwszej kolejności, że służba w organizacji (Armii Krajowej), o której mowa w powyższym przepisie, polegała na nawiązaniu przez członka tej organizacji stosunku, którego treścią było świadome, wynikające z woli wstępującego do służby kandydata, poddanie się władztwu organizacyjnemu organu wojskowego oraz wykonywanie władczych aktów, takich jak rozkazy czy polecenia służbowe. Wstąpienie do Armii Krajowej związane było również z uroczystym złożeniem przysięgi i wyznaczeniem służbowego stanowiska. Strona winna zatem wykazać, iż działalność, na którą się powołuje nosiła powyższe znamiona służby. Tymczasem z materiałów zgromadzonych w sprawie wynika, że jedyną okolicznością, na podstawie której skarżący w latach 80-tych XX w. ubiegał się o przyznanie uprawnień kombatanckich był udział w walkach o utrwalanie władzy ludowej w ramach Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej. Twierdzenie skarżącego o współpracy ze strukturami Armii Krajowej zbiegło się w czasie z wprowadzeniem przez ustawodawcę trybu weryfikacji uzyskiwanych od Związku Bojowników o Wolność i Demokrację uprawnień kombatanckich. Początkowo skarżący utrzymywał, że członkami Armii Krajowej byli jedynie jego bracia, a jego rola sprowadzała się do przenoszenia meldunków. W toku postępowania przed Kierownikiem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych skala udziału skarżącego w formacji wynikająca z jego oświadczeń narastała. Wobec stanowiska organu, iż działalność polegająca na przenoszeniu meldunków nie stwarzała gwarancji pozostawienia skarżącemu uprawnień kombatanckich, strona stwierdziła, że jej rola polegała także na przenoszeniu broni oraz przeprowadzaniu grup partyzantów. Skarżący przywołał również świadka – J. K., z zeznań którego wynikało, że skarżący spełniał wszelkie warunki do uznania, że pełnił służbę w Armii Krajowej - składał przysięgę, podlegał dowództwu, posiadał pseudonim, a nawet, czego nie podnosił sam zainteresowany, że brał udział w walkach zbrojnych (rozbrojenia, zasadzki). Z twierdzeń skarżącego nie sposób jednak wywieść, że w istocie jego działalność wykraczała poza ramy ewentualnej współpracy i miała charakter służby. Odnosząc się do zeznań złożonych przez J. K., to istnieją przesłanki, dla których organ administracji zasadnie uznał je za niewiarygodne. Przede wszystkim podkreślenia wymaga, iż sam J. K. nie posiada potwierdzonej służby (ani współpracy) w Armii Krajowej, nie ubiegał się zresztą nigdy o uprawnienia kombatanckie. Treść zeznań złożonych przez świadka zdeterminowana jest przez potrzebę wykazania udziału J. Ł. w Armii Krajowej, o czym świadczy fakt, że nakreślając rolę skarżącego w tej formacji, świadek znacznie wykracza poza ramy roli przypisywanej sobie przez samą stronę. Nie bez znaczenia dla oceny wiarygodności zeznań świadka jest to, że wiedzę swą np. co do faktu składania przez skarżącego przysięgi czerpie z opowiadań. Ponadto należy wskazać, że kwestia uprawnień kombatanckich J. Ł. była już przedmiotem badania przez sąd administracyjny. W wyroku z dnia 19 maja 2008 r. tut. Sąd nakazał przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego odnośnie do charakteru konspiracyjnej działalności strony w oparciu o przesłuchanie świadka S. O. Jak jednak wynika z akt administracyjnych, S. O. zmarł w dniu 2 lipca 2008 r. Uczyniło to niemożliwym dopełnienie przez organ zaleceń wynikających z powołanego wyroku. Niemniej jednak organ administracji dokonał wnikliwej oceny zeznań świadka, złożonych w procesie przed Sądem Okręgowym w Łodzi. Na ich podstawie słusznie stwierdzono, że nie dowodzą one służby J. Ł. w Armii Krajowej. Po pierwsze, udział S. O. w organizacjach podziemnych również nie został potwierdzony, jako że zachował on uprawnienia kombatanckie w związku z walką z oddziałami UPA. Po drugie zaś, wskazywał on na swą współpracę z Batalionami Chłopskimi, zatem nie mógł skutecznie zaświadczyć o działalności J. Ł. w strukturach Armii Krajowej. Mając na uwadze powyższe okoliczności należy uznać, że organ administracji zasadnie uznał, że brak jest podstaw do zachowania przez J. Ł. uprawnień kombatanckich, jako że udział skarżącego w działalności konspiracyjnej nie został wykazany w sposób przekonujący. Organ w sposób obszerny i wnikliwy rozprawił się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, odnosząc się do wszystkich okoliczności sprawy. Również w sposób zasługujący na aprobatę, w kontekście przepisu art. 107 § 3 kpa, organ wyjaśnił, dlaczego nie dał wiary zarówno wyjaśnieniom strony, jak i zeznaniom świadków w kwestii pełnienia przez J. Ł. służby w strukturach Armii Krajowej. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu i na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. Na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit c) i § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.) orzeczono o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia, powiększonego o należny podatek od towarów i usług.