II SA/Łd 883/04

Dnia 11 kwietnia 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Markiewicz (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Asesor Arkadiusz Blewązka, Protokolant Referendarz sądowy Magdalena Sieniuć, po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2005 roku na rozprawie sprawy ze skargi R.W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego dla osób deportowanych do pracy przymusowej 1/ uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2/ zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowa- nych na rzecz skarżącego R.W. kwotę 100 (sto) zł tytułem zwrotu wpisu sądowego. II SA/Łd 883/04 U Z A S A D N I E N I E Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], Nr [...], odmówił przyznania R.W. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza wykonywania przez stronę pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. W świetle zaś postanowień art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm.), tylko taki okres represji daje podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia, o którym mowa w powołanej ustawie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy R.W. wniósł o zmianę powyższej decyzji, załączając przy tym zawiadomienie Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie", informujące o przyznaniu uprawnienia do świadczenia ze środków Niemieckiej Fundacji "Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość" z tytułu prześladowań zaliczonych do kategorii IV obejmującej pracowników przymusowych, deportowanych na teren III Rzeszy w granicach z 1937 roku lub na tereny okupowane, zatrudnionych w rolnictwie, usługach indywidualnych. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] o odmowie przyznania R.W. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W motywach rozstrzygnięcia podniesiono, iż z zebranego materiału dowodowego wynika, że strona przebywała na deportacji w miejscowości P. k. O. w okresie od sierpnia 1944 r. do grudnia 1944 r., a zatem krócej niż wymagane 6 miesięcy. Nie można przy tym zaliczyć stronie okresu po dniu 25 stycznia 1945 r., gdyż dzień ten stanowi datę zajęcia wspomnianej miejscowości przez Armię Radziecką, ustaloną na podstawie "Indeksu dat wyzwolenia niektórych miejscowości polskich w latach 1944-1945 przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie" opracowanego przez kpt. dypl. Bolesława Dolatę (stanowiącego dodatek do Wojskowego Przeglądu Historycznego, nr 2/1961, Warszawa 1961). Z tego względu praca po tej dacie – jeżeli nawet była wykonywana – nie stanowiła represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" cyt. ustawy. Miesiąca stycznia 1945 r. nie można zaliczyć ponadto ze względu na fakt, iż nie był to pełny miesiąc represji. W skardze na powyższą decyzję R.W. podniósł, iż w czasie wybuchu powstania warszawskiego został deportowany do miejscowości P. (D.) k. O., gdzie pracował w gospodarstwie rolnym do 24 stycznia 1945 r. W dniu zaś 25 stycznia 1945 r., jeszcze przed wkroczeniem wojsk radzieckich, został zmuszony przez oficera niemieckiego, uciekającego przed frontem radzieckim, do przetransportowania go bryczką przez W. (B.) na południe Niemiec. Jednakże w tracie podróży skarżący zbiegł, ratując się ucieczką w kierunku Ś., a następnie W., P., O. oraz S. Podkreślił przy tym, iż w trakcie trwającej 9 dni tułaczki poprzez tereny objęte działaniami wojennymi narażony był na śmiertelne niebezpieczeństwo. W związku z tym uważa, iż czas owej tułaczki winien zostać zaliczony do okresu represji. Nadmienił ponadto, iż Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie uznała mu 6 miesięczny okres represji od 1 sierpnia 1944 r. – 31 stycznia 1945 r. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, wnosząc o oddalenie skargi, wywiódł jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Tym niemniej tytułem wstępu wyjaśnić należy, iż zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest z punktu widzenia kryterium legalności. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy do końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uwzględnienie skargi skutkujące uchyleniem zaskarżonej decyzji może nastąpić zaś tylko wówczas, gdy Sąd stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy /art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), zwanej dalej "upsa"/. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, mającym istotny wpływ na wynik sprawy; zainicjowany zaś wniesieniem skargi spór prawny, u podstaw którego legła kwestia legalności zaskarżonej decyzji w ocenie Sądu sprowadza się do właściwego ustalenia czasookresu wykonywania pracy przymusowej przez osobę deportowaną oraz wykładni samego pojęcia owej "pracy przymusowej". Podstawę materialno-prawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm.). Zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939- 1945. Z literalnego brzmienia przywołanego przepisu niewątpliwie wynika, iż represję odnieść należy do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych. W konsekwencji przyjąć więc należy, iż w analizowanym przepisie ustawodawca nakreślił ramy czasowe trwania wspomnianej represji poprzez wskazanie przedziału czasowego "w latach 1939-1945", dodatkowo dookreślając ów przedział poprzez użycie zwrotu "w okresie wojny". Oznacza to zatem, iż tak rozumiana represja zgodnie z intencją ustawodawcy obejmuje całkowity okres trwania wojny na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, którego datę początkową stanowi dzień 1 września 1939 r., datę końcową wyznacza zaś dzień wyzwolenia, przyjęty jako 8 maja 1945 r. Ponadto w powołanym przepisie wyraźny akcent położony został na sam fakt wywiezienia do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania osoby deportowanej poza miejscem zamieszkania. A to z kolei oznacza, iż przy ustalaniu sensu znaczeniowego użytego we wspominanym przepisie pojęcia "praca przymusowa" należy się odwołać do owego przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania osoby deportowanej, z uwzględnieniem możliwości powrotu do kraju bez narażenia się na utratę życia oraz całokształtu okoliczności faktycznych towarzyszących temu powrotowi. Nie ulega bowiem najmniejszej wątpliwości, iż ów przymus pozostawania poza miejscem zamieszkania częstokroć podyktowany był brakiem możliwości bezpiecznego powrotu z deportacji do kraju, gdyż na terenach dzielących miejsce, w którym wykonywana była praca przymusowa, od ojczyzny, trwały działania wojenne, przebiegały linie frontu, nierzadko przy tym ważyły się losy wojny, a konkretne tereny pierwotnie wyzwolone przechodziły z rąk do rąk stron prowadzących działania wojenne. W rozpoznawanej sprawie poza sporem pozostaje okoliczność, iż skarżący R.W. w sierpniu 1944 r. został deportowany do pracy przymusowej do miejscowości P. (D.) k. O., gdzie pracował w gospodarstwie rolnym do 24 stycznia 1945 r. W trakcie tejże deportacji wykonywał pracę przymusową w gospodarstwie rolnym na rzecz Niemców. W związku z nadchodzącą ofensywą Armii Radzieckiej w dniu 25 stycznia 1945 r. skarżący został zmuszony przez uciekającego oficera niemieckiego do przetransportowania go bryczką na południe Niemiec. Spełniając żądanie oficera, skarżący tułał się na tyłach frontu w okresie od 24 stycznia do 2 lutego 1945 r., bez możliwości powrotu do Polski, bowiem na terenach dzielących go z ojczyzną trwały jeszcze działania wojenne. Wobec poczynionych powyżej ustaleń nie sposób uznać za słuszny wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji pogląd, wedle którego skarżący pracował przymusowo na terytorium okupowanym przez III Rzeszę przez okres krótszy, niż wymagane 6 miesięcy, ustalony na podstawie powołanego przez organ administracji publicznej wydawnictwa zatyt. "Indeks dat wyzwolenia niektórych miejscowości polskich w latach 1944-1945 przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie", (stanowiącego dodatek do Wojskowego Przeglądu Historycznego, nr 2/1961, Warszawa 1961) oraz że praca wykonywana przez skarżącego po dacie zajęcia miejscowości przez Armię Radziecką straciła charakter represji w rozumieniu powołanego przepisu. Tym bardziej, iż w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ powołał się jedynie na okoliczność zajęcia miejscowości przez Armię Radziecką, nie precyzując w tym względzie, czy owo zajęcie stanowiło definitywne wyzwolenie wspomnianej miejscowości i zakończenie działań wojennych na tym terenie. W kontekście powyższych uwag w ocenie Sądu kontrolującego zaskarżoną decyzję szczególną uwagę zwraca fakt naruszenia art. 81 k.p.a., wedle którego okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzenia dowodów. Powołany przepis ustanawia prawo strony do wypowiedzenia "ostatniego słowa" w sprawie stanowiącej przedmiot postępowania administracyjnego. Obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie było więc pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i złożenia końcowego oświadczenia, a także wstrzymania się od wydania decyzji do czasu (określonego wyznaczonym stronie terminem) złożenia powyższego oświadczenia. Przeprowadzenie dowodu czyni bowiem wiarygodną okoliczność faktyczną jedynie wówczas, gdy strona mogła się wypowiedzieć co do dowodu. Zachowanie tych wymagań nie jest pozostawione uznaniu organu, lecz stanowi jego bezwzględny obowiązek, niezależnie od treści i wagi przeprowadzonego dowodu. Niedopełnienie tych wymogów przesądza o naruszeniu wyrażonej w art. 10 k.p.a. zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Tymczasem w aktach sprawy brak jest końcowego oświadczenia strony oraz dowodu potwierdzającego zawiadomienie strony o zakończeniu postępowania dowodowego i wezwaniu strony do wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego. Podkreślić przy tym należy, iż realizacja owego prawa do wypowiedzenia "ostatniego słowa" miała w przedmiotowej sprawie tym większe znaczenie, iż organ dokonując ustalenia daty zajęcia miejscowości przez Armię Radziecką oparł się jedynie na informacji zamieszczonej w Wojskowym Przeglądzie Historycznym (Warszawa 1961, nr 2/1961), a zatem posłużył się wyłącznie zastępczym środkiem dowodowym, nie załączając przy tym do akt sprawy wspomnianego wydawnictwa historycznego. Należy także podnieść, iż organ orzekający w sprawie niniejszej, wskazał na powołany dowód z wydawnictwa o charakterze historycznym, dopiero w decyzji z dnia [...]. Oznacza to, że strona skarżąca nie mogła w żaden sposób odnieść się do treści tego dowodu, przyjętego przez organ orzekający, w toku postępowania wyjaśniającego oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ten właśnie dowód został zaś uznany za posiadający szczególne znaczenie dla końcowego rozstrzygnięcia sprawy. Z tego względu przyjąć więc należy, że nastąpiło naruszenie nie tylko obowiązku wynikającego z art. 81 k.p.a., ale i nawet art. 15 k.p.a. Dodatkowo w tym miejscu podnieść przyjdzie, iż organ w żadnej mierze nie ustosunkował się do ustaleń zawartych w opinii Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych Przez III Rzeszę, z których to ustaleń wynika, iż okres doznanej przez skarżącego represji wynosił 10 miesięcy, tj. od sierpnia 1944 r. do maja 1945 r. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, iż będąca przedmiotem postępowania administracyjnego sprawa przyznania R.W. uprawnienia do świadczenia z tytułu represji nie została należycie wyjaśniona, a co za tym idzie, w toku postępowania administracyjnego doszło do naruszenia przepisów art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Republik Radzieckich oraz art. 7, art. 10, art. 15, art. 77, art. 80 i art. 81 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ wyjaśni zatem dokładnie wszystkie elementy stanu faktycznego i rozważy jego ocenę w świetle przesłanek wskazanych w art. 2 wskazanej wyżej ustawy, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z treścią art. 107 ( 3 k.p.a. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c upsa uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] Nr [...]. Wobec uwzględnienia skargi w kwestii kosztów postępowania orzeczono na postawie art. 200 upsa. Jednocześnie z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd uznał wydanie rozstrzygnięcia na podstawie art. 152 tej ustawy za zbędne.