II SA/Łd 887/10

Dnia 4 listopada 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Protokolant Asystent sędziego Jarosław Moraczewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2010 roku sprawy ze skargi Z. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku nr [...] na podstawie art. 1 pkt 1 i art. 4 ust. 1 i ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nt 87, poz. 395) odmówił przyznania Z. P. uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Organ uznał, że zebrany materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji pozytywnej w sprawie, a strona nie przedstawiła w zakreślonym terminie dokumentów wymaganych przez urząd. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżąca wskazała, że jako 9 – miesięczne dziecko została wywieziona z rodzinnej miejscowości R. w czerwcu 1943 roku do swej siostry E., która pracowała przymusowo w miejscowości R. w niemieckim gospodarstwie aż do wyzwolenia. Z kolei matka skarżącej w tym samym momencie została deportowana do pracy w fabryce w M. i tam zginęła w wybuchu w lutym 1945 roku, zaś ojciec skarżącej skierowany został do pracy przymusowej w fabryce w P. w marcu 1942 roku. Nadto skarżąca przedstawiła dokumenty dotyczące okoliczności śmierci swej matki i pracy przymusowej swej siostry, która ją wychowywała w okresie pracy przymusowej w R. W wyniku ponownego rozpoznania Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] roku nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ podniósł, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżąca jako ośmiomiesięczne dziecko została, na skutek deportacji jej matki do pracy przymusowej w III Rzeszy, przewieziona w czerwcu 1943 roku do swej starszej siostry do R., która wychowywała siostrę i wraz z nią po zakończeniu wojny wróciła w rodzinne strony. Organ ocenił, iż strona została przewieziona do swej najbliższej rodziny i nie miało to związku z deportacją w celu wykonywania pracy przymusowej, a jedynie związane było z zachowaniem i umacnianiem więzi rodzinnych. Powyższą decyzję Z. P. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł., argumentując, że jej matkę deportowano pracy przymusowej na terenie Niemiec, zaś ona sama została wywieziona przez Niemców do siostry, pracującej przymusowo w R., także na terenie państwa niemieckiego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W rozumieniu powyższych przepisów, sąd administracyjny bada legalność, czyli innymi słowy zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz z przepisami proceduralnymi, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Natomiast stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia następuje wówczas, gdy sąd stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy ( lit. a ), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego ( lit. b ), albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy ( lit. c ). W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. dopatrzył się w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji tego rodzaju uchybień, które obligowały Sąd do wyeliminowania ich z obrotu prawnego. Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Jednocześnie jednak należy dostrzec, iż Trybunał Konstytucyjny uznał, że przywołany przepis w zakresie w jakim pomija określoną przesłankę jest niezgodny z Konstytucją, nie zaś, że przepis ten jest całkowicie niezgodny z Konstytucją. Konstatacja ta ma kluczowe znaczenie w sprawie i wymaga podkreślenia, iż nadal spełnienie przesłanki wywiezienia z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 na okres co najmniej 6 miesięcy do pracy przymusowej stanowi podstawę do żądania przyznania uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W obliczu takiego stwierdzenia nie ma potrzeby rozważania czy nastąpiło "wyrwanie ze środowiska", jak wskazywał Trybunał Konstytucyjny w przywołanym wyroku. W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, który stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Tymczasem organ swoje uzasadnienie ograniczył do wyjątkowo lakonicznego stwierdzenia, zawierającego cytaty z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Brakuje natomiast uzasadnienia dokonanej przez organ wyczerpującej oceny spełnienia bądź niespełniania przesłanek do przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Zaakcentowania wymaga, iż skarżącą wywieziono z miejscowości R. ( która znajdowała się na terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r.) do miejscowości R. Organ zdaje się nie dostrzegać istotnej okoliczności, iż R. przed wybuchem II wojny światowej położony był w okręgu kluczborskim, który włączono do państwa polskiego dopiero po zakończeniu wojny. Nadto nie ulega wątpliwości, iż owo przemieszczenie skarżącej nie wynikało z woli strony, lecz było ściśle powiązane z deportowaniem pozostałych członków rodziny (matki, ojca i siostry) do pracy przymusowej na terenie Polski i III Rzeszy. Trudno zatem uznać, iż przewieziono skarżącą do jej starszej siostry, pracującej przymusowo na terenie III Rzeszy, z innych powodów aniżeli przymus pracy na rzecz okupanta. Oczywiste jest, że skarżąca, jako 9-miesięczne dziecko, nie mogła spełnić obowiązku pracy, lecz jej pobyt poza granicami RP nierozłącznie wiązał się z represjami zastosowanymi wobec jej bliskich krewnych. Nastąpił zatem tutaj związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy faktem przemieszczenia skarżącej a faktem przymusu pracy. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Konkludując, organ miał obowiązek ustalić wszystkie te okoliczności, które stanowią przesłanki ustawowe uzyskania do świadczenia z tytułu deportacji z pracy przymusowej, by móc stwierdzić, czy skarżąca zasadnie domaga się przyznania tegoż uprawnienia. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności stanowi naruszenie uzasadniające uchylenie zaskarżonej decyzji na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić poczynione przez Sąd uwagi. W szczególności organ powinien ustalić niewątpliwie stan faktyczny, ocenić wnikliwie zebrany materiał dowodowy i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" p.p.s.a. m.ch.