II SA/Łd 899/05

Dnia 28 listopada 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.), Sędziowie: Sędzia NSA Anna Łuczaj, Asesor Renata Kubot-Szustowska, Protokolant Asystent sędziego Tomasz Porczyński, po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2005 roku na rozprawie sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. P. kwotę 200 zł (dwieście) tytułem zwrotu kosztów postępowania. - Decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 154 § 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia [...] oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...]. Jednocześnie odmówiono J. P. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego przepisami w/w ustawy. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że decyzją z dnia [...] utrzymaną w mocy decyzją z dnia [...] umorzono postępowanie w sprawie wniosku zainteresowanej o przyznanie przedmiotowego świadczenia ze względu na niezachowanie terminu określonego w art. 4 ust. 5 powołanej wyżej ustawy. Do Urzędu wpłynął wniosek J. P. w sprawie przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia. Strona nie powołała się na ustawowe podstawy do wznowienia postępowania, ani też na podstawy do wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności decyzji. W związku z powyższym - stosownie do dyrektyw wypływających z art. 235 § 1 k.p.a. - Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zakwalifikował pismo jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 k.p.a. Organ uznał, że wniosek strony jest zasadny i zasługuje na uwzględnienie, bowiem wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003 r. (sygn. akt P 24/02) Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. J. P. zwróciła się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego za pobyt na deportacji w Farnstädt k/Querfurt. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania wyżej wymienionego świadczenia, bowiem J. P. przebywała na terytorium III Rzeszy od dnia 30 października 1944 r. (data urodzenia), a pobyt na deportacji po dniu 15 kwietnia 1945 r. (data wyzwolenia Farnstädt k/Querfurt - ustalona na podstawie wydawnictwa: "United States Army in World War II, Special Studies, Chronology 1941/1945" pod redakcja Mary H. Williams, Washington 1960) stracił charakter represji w rozumieniu powołanej wyżej ustawy. Przymusowy pobyt wnioskodawczyni na deportacji trwał zatem 5 miesięcy i 17 dni. Stronie nie przysługuje prawo do świadczenia przewidzianego w ustawie, gdyż nie został spełniony zawarty w cytowanym wyżej przepisie warunek deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. P. podniosła, że data wyzwolenia konkretnej miejscowości w warunkach wojny nie była równoznaczna z możliwością natychmiastowego powrotu do Polski, a trudności tych nie można było rozwiązać z dnia na dzień. Odwołująca się wskazała, że powrót do ojczyzny możliwy był dopiero jesienią 1945 r. Decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 2 oraz art. 2 pkt 1, art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz.395 z późn. zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu decyzji organ powołał argumenty tożsame z argumentami decyzji I instancji. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał nadto, że wyrażony tam pogląd podzielił również Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 9 sierpnia 2001 r. sygn. akt SA 3877/00, który uznał, że z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. P. wniosła o zmianę bądź uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przyznanie jej świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji oraz o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania. W ocenie skarżącej decyzja jest niezgodna z przepisami prawa, bowiem z językowej i logicznej wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. jasno wynika, że dotyczy on całego okresu wojny 1939 - 1945. Nie ma w nim mowy o takich datach krańcowych jak np. data wyzwolenia (zajęcia) konkretnej miejscowości. Oczywistym jest, że gdyby ustawodawca chciał zawęzić w ten sposób zakres tego przepisu, wyraźnie by to wyartykułował. J. P. powołała pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r., sygn. akt III RN 158/98 (OSNAP z 2000 r., Nr 3, poz. 86), zgodnie z którym użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. pojęcie deportacji odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc dotyczy okresu od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z przepisami art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Analogiczne unormowanie zawarte zostało w przepisie art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.). Oznacza to, iż Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Po myśli art. 145 § 1 pkt 1 powołanej ustawy Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W przedmiotowej sprawie problem sprowadza się do wykładni przepisu art. 2 pkt 1, art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), w zakresie, w jakim określa on czas trwania represji, którą w rozumieniu przepisu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Powstaje zatem pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do momentu wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (tereny Niemiec), czy też do daty 8 maja 1945 r. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w niepublikowanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002 r. sygn. II SA/Łd 535/00, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Należy mieć na uwadze to, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy okupowanym przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie. Działania wojenne uniemożliwiały powrót do Polski i nie sposób było przewidzieć, jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk". W tej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniająca dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ zobligowany będzie do dokonania właściwej wykładni powołanego wyżej przepisu. Wyjaśnienia przy tym wymaga, że wymienionymi wyżej uchybieniami dotknięta jest również decyzja I instancji. Jednakże zasadą postępowania administracyjnego jest, że organ odwoławczy rozpoznając sprawę wydaje decyzję merytoryczną, chyba, że rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub znacznej części (art. 138 § 2 k.p.a.). Taka sytuacja nie będzie miała miejsca w niniejszej sprawie, a zatem zasadnym jest uchylenie jedynie decyzji wydanej w II instancji. Zwrócić również należy uwagę na uchybienie o charakterze procesowym, jakie pojawiło się w zaskarżonej decyzji. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia decyzji II instancji wskazano art. 138 § 1 pkt 2 kodeksu postępowania administracyjnego, zgodnie z którym organ odwoławczy wydaje decyzję, w której uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy, bądź uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji. Tymczasem rozstrzygnięcie swoją treścią odpowiada art. 138 § 1 pkt 1, bowiem Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Powołana podstawa prawna nie koresponduje zatem z treścią podjętego rozstrzygnięcia. Błędne powołanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia stanowi naruszenie art. 107 § 1 k.p.a. Jednakże, ze względu na istotne naruszenie przez organ przepisu prawa materialnego, które stanowi samoistna podstawę uchylenia zaskarżonej decyzji, Sąd odstąpił od oceny wpływu tegoż uchybienia na wynik sprawy. Z przytoczonych względów, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 powołanej wyżej ustawy.