II SA/Łd 906/09

Dnia 25 stycznia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2010 roku sprawy ze skargi J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. LS Decyzją z [...]r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. po rozpatrzeniu odwołania J. R., na podstawie art. 138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia [...] r. orzekającą o uznaniu zasiłku rodzinnego pobranego za okres od 1 września 2006 r. do dnia 31 lipca 2007r. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka za okres od 1 do 30 września 2006 r., za świadczenie nienależnie pobrane i orzekającej o zwrocie w/w świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami. W sprawie ustalono, iż na wniosek J. R. z dnia 7 września 2006r., decyzją z dnia [...]r. organ I instancji przyznał stronie zasiłek rodzinny na syna M. R. za okres od dnia 1 września 2006 r. do dnia 31 sierpnia 2007r. Kolejną decyzją z dnia [...]r. organ przyznał wnioskodawczyni jednorazowy dodatek z tytułu urodzenia dziecka w miesiącu listopadzie 2006 roku. W dniu 26 lutego 2009 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wszczęło z urzędu postępowanie, w wyniku którego decyzją z dnia [...]r. Nr [...] stwierdziło nieważność decyzji z dnia [...]r. przyznającej zasiłek rodzinny, natomiast decyzją Nr [...] stwierdziło nieważność decyzji z dnia [...]r. przyznającej jednorazowy dodatek z tytułu urodzenia dziecka. W obu sprawach podstawą do stwierdzenia nieważności było wystąpienie przesłanki określonej w art. 156 §1 pkt 2 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego tj. wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa, a to z uwagi na błędne wyliczenie dochodu rodziny, który przekracza kryterium dochodowe. W konsekwencji czego ustalono, że strona nie spełnia przesłanek z art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Strona nie wnioskowała o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej wydaniem przedmiotowych decyzji z dnia [...]r., które stały się ostateczne. Następnie decyzją z dnia [...]r. Wójt Gminy K odmówił J R zasiłku rodzinnego i jednorazowego dodatku z tytułu urodzenia dziecka w okresie zasiłkowym od 1 września 2006 r. Jak wynika z akt sprawy strona nie odwoływała się do organu II instancji. Decyzja ta stała się zatem ostateczna. Decyzją z dnia [...]r. Wójt Gminy K na podstawie art. 104 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, art. 3 pkt 2, art. 5 ust. 1 i ust. 3, art. 6, art. 8, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 4, ust. 7 - 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. Nr 1058, poz. 881 ze zm.) uznał, że zasiłek rodzinny za okres od 1 września 2006 r. do 31 lipca 2007r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka za okres od dnia 1 do 30 września 2006 r. są nienależnie pobrane, jednocześnie zobowiązał J R do zwrotu nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych i dodatku. Wskazując na zasadność podjętego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, iż stosownie do art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się natomiast świadczenia przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Dalej wywiódł, iż jak wynika z akt sprawy decyzjami z dnia [...]r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło nieważność obu decyzji wydanych w dniu [...]r. a orzekających o przyznaniu stronie zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu urodzenia dziecka. Podkreślił, iż w tak ustalonym stanie faktycznym zasadne jest stwierdzenie, iż strona nienależnie pobrała świadczenia, które obecnie jest obowiązana zwrócić. W odwołaniu od powyższej decyzji J. R. podniosła, iż świadczenia rodzinne przyznane jej zostały na podstawie przedłożonych dokumentów, stosownie do wytycznych pracownika MOPS. Oświadczyła, iż nie zataiła żadnej informacji, która miałaby wpływ na jej prawo do świadczenia rodzinnego, otrzymane kwoty przeznaczyła na zakup żywności i ubrań dla dziecka, orzeczenie o zwrocie stanowi duże obciążenie dla jej budżetu. Przywołaną na wstępie decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając decyzję powtórzyło, iż w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca wyraźnie wskazał, że za świadczenie nienależnie pobrane uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym jej naruszeniem, jak miało to miejsce w rozpatrywanej sprawie. W tej sytuacji bez wpływu na wynik sprawy ma sposób wydatkowania pobranych przez stronę kwot świadczeń. Kolegium zauważyło, iż organ I instancji po stwierdzeniu nieważności dwóch decyzji z dnia [...]r. winien był wydać dwie odrębne decyzje zarówno w kwestii odmowy przyznania wnioskowanych świadczeń, jak i w konsekwencji dwie odrębne decyzje uznające przyznane świadczenia za nienależnie pobrane i orzekające o ich zwrocie. Nie ma to jednak wpływu na ostateczny wynik sprawy. Ponadto stronę pouczono, iż może zwrócić się do organu I instancji o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń lub rozłożenie ich na raty. J. R. złożyła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. Wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy przez Sąd, wyjaśniła, iż pobrane kwoty w całości wydała i nie jest wzbogacona. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wywodząc jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm. ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej ( § 2 art. 1 powołanego aktu ). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż brak jest podstaw prawnych do uchylenia zaskarżonej decyzji, jak również nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej zawartego w uzupełnieniu skargi z dnia 12 stycznia 2010 r. o wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego z zapytaniem o zgodność art. 30 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzemieniu wynikającym z art. 1 pkt 16 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych z art. 2,7 oraz 71 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zasadą jest, iż Sąd rozpoznający sprawę nie może odmówić zastosowania przepisu ustawy (aktu normatywnego) z powodu jego niezgodności z Konstytucją. Jeżeli poweźmie poważne wątpliwości w tym zakresie, powinien zwrócić się z odpowiednim pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podzielił stanowiska skarżącej co do niekonstytucyjności wskazanego w uzupełnieniu skargi przepisu prawa. Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. Nr 223, poz. 1456 ), dodała do art. 30 ust. 1 punkt 4, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uznaje się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która następnie została uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Nie ulega wątpliwości, iż nowelizacja ustawy o świadczeniach rodzinnych miała na celu rozszerzenie zakresu pojęcia świadczenia nienależnego m. innymi o przypadki tego rodzaju świadczeń przyznanych bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, co stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji przyznających te świadczenia, a zatem wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji wadliwych, naruszających prawo. Konsekwencją powyższego jest przywrócenie stanu zgodnego z prawem, czyli stanu "porządku prawnego". Nie można zatem przyjąć, jak sugeruje to skarżąca, aby opisana nowelizacja była niezgodna ze wskazanymi przepisami Konstytucji, tj. art. 2,7 i 71. Wszak o poszanowanie prawa tutaj chodzi, a nie o stan niezgodny z prawem. To zaś, że ustawa nowelizująca weszła w życie w dniu 2 stycznia 2009 r. i nie zawiera przepisów przejściowych oznacza, iż przepis art. 30 ust. 1 pkt 4 stanowi podstawę prawną uznania świadczenie za nienależne, jeśli wydana została decyzja ostateczna stwierdzająca nieważność decyzji przyznającej to świadczenie niezależnie od daty wydania tej decyzji i czasu pobierania świadczenia. W rozpoznawanej sprawie ustalono, iż funkcjonują w obrocie prawnym dwie ostateczne decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...]r. stwierdzające nieważność decyzji przyznających świadczenia rodzinne z dnia [...]r. Skarżąca nie kwestionowała tych decyzji w trybie złożenia wniosku o powtórne rozpoznanie sprawy, a zatem są one ostateczne. Jak już powyżej wskazano materialnoprawną podstawę kwestionowanego obecnie rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 30 ust. 1 i 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 139, poz. 992 ze zm.). Zgodnie z jego brzmieniem osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w myśl definicji zawartej w ust. 2 uważa się między innymi "świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego" (pkt 4). Świadczeniem nienależnym w rozumieniu wskazanego przepisu jest zatem świadczenie pobrane przez stronę bez podstawy prawnej lub gdy ta podstawa odpadła, a więc niezależnie od tego, czy stronie można przypisać określone cechy stanu jej świadomości związane z faktem pobierania świadczenia jako nienależnego. Tego typu przypadek zachodzi w szczególności w sytuacji błędu organu, który wydał decyzję przyznającą świadczenie mimo braku podstawy prawnej, czy też z rażącym naruszeniem prawa. Taka sytuacja wystąpiła w rozpoznawanej sprawie, gdyż organ nieprawidłowo wyliczył dochód rodziny skarżącej, a w konsekwencji wadliwie przyjął, iż dochód w przeliczeniu na członka rodziny nie przekracza tzw. kryterium dochodowego. Wskazany błąd spowodował wydanie decyzji przyznającej świadczenie, podczas gdy organ winien wydać decyzję o odmowie przyznania świadczenia. Uwzględniając powyższe rozważania należy stwierdzić, iż kontrolowana decyzja nie ma charakteru uznaniowego i nie zależy od woli stron tego postępowania. Przeciwnie, determinowana jest przepisami prawa, co oznacza, że przy spełnieniu określonych warunków ustawowych organ zobowiązany jest do określonego działania. Sam fakt, że stwierdzono nieważność decyzji przyznających przedmiotowe świadczenia stanowi podstawę uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane. Omawiana decyzja jest więc następstwem wcześniej podjętych rozstrzygnięć. W świetle ustalonego w sprawie stanu faktycznego i prawnego przyjąć należy, iż organy obu instancji będąc związane wyżej wymienionymi przepisami prawa mogły tylko wydać takie decyzje, jakie zostały podjęte. Z uwagi na powyższe argumentacja skargi nie zasługuje na uwzględnienie, może natomiast stanowić uzasadnienie ewentualnego wniosku o umorzenie należności lub rozłożenie jej na raty, złożonego przez stronę w oparciu o art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z przytoczonych względów skarga w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) skarga podlegała oddaleniu. A.R.