II SA/Łd 954/18

Dnia 11 czerwca 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Grosińska Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Protokolant Specjalista Anna Kośka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2019 roku sprawy ze skargi L. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia rodzinnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat A.W., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy pl. [...], kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. A.K. Prezydent Miasta Ł. decyzją z dnia [...], znak [...] uznał za nienależnie pobrane przez L.B. świadczenie rodzinne w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad E.B. za okres od 1 stycznia 2018 r. do 31 marca 2018 r. w wysokości 520 złotych miesięcznie oraz orzekł o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w wysokości 1.560 złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od dnia wydania decyzji w kwocie 34,70 złotych, to jest łącznie w kwocie 1.594,70 złotych. Decyzję uzasadniono powołując się między innymi na treść art. 16a ust. 6, ust. 8 pkt 1a, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b, ust. 6, ust. 7 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1952 z późn. zm.) i podnosząc, że wobec przyznania L.B. na mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. z dnia [...]kwietnia 2018r., znak [...], prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od dnia 1 stycznia 2018 r., od tej daty nie przysługuje mu prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad E.B., zatem świadczenie pobrane od 1 stycznia 2018 r. do 31 marca 2018 r. jest nienależnie pobrane i podlega zwrotowi. W odwołaniu od powyższej decyzji L.B. powołał się na fakt, że rentę z ZUS , przyznaną w dniu 29 marca 2018 roku otrzymał dopiero w kwietniu 2018 roku i powiadomił o tym organ pomocowy. Do odwołania załączył decyzję zaliczkową ZUS I Oddział w Ł. z [...] marca 2018 roku o przyznaniu renty zaliczkowej, którą przyznano zaliczkę na poczet renty a wypłatę zawieszono do wyjaśnienia kwoty wypłacanego świadczenia rodzinnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] o numerze [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji, podzielając wskazane w niej argumenty, że świadczenie wypłacone L.B. za okres od 1 stycznia 2018 r. do 31 marca 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przytoczył szeroko unormowania ustawy o świadczeniach rodzinnych. W szczególności organ wskazał, Że unormowanie art. 16a ust.8 pkt 1 u.ś.r. zawiera kategoryczny zakaz przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego osobie, która ma przyznane prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Organ przytoczył uzasadnienie wyroku WSA w Gliwicach, w którym wskazano na jednoznaczny zakaz przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego osobie, która ma ustalone prawo do renty. L.B. zaskarżył powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, podnosząc że świadczenie w postaci zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad żoną E.B. pobrane w miesiącach styczniu, lutym oraz marcu 2018 r. nie było świadczeniem nienależnym, ponieważ nigdy nie pobierał jednocześnie zasiłku opiekuńczego i renty. Jak wskazał, wniosek o przyznanie mu renty został rozpoznany decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r., zatem dopiero w kwietniu 2018 r. rozpoczął pobieranie świadczenia rentowego, czyli już po śmierci żony w dniu 21 marca 2018 ., o czym niezwłocznie poinformował właściwe organy i co skutkowało wstrzymaniem wypłaty zasiłku opiekuńczego. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Ł., a także ze względu na trudną sytuację materialną o wstrzymanie wykonania decyzji i przyznanie mu pełnomocnika z urzędu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie. W uzasadnieniu wskazano, że w niniejszej sprawie organ działa w oparciu o bezwzględnie obowiązującą normę art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, która nie uzależnia uznania świadczenia za nienależnie pobrane od sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, czy bytowej strony. W ocenie organu odwoławczego podniesione przez L.B. okoliczności mogą stanowić jedynie przesłankę do zastosowania ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty. Postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lutego 2019 r. wstrzymano wykonanie zaskarżonej decyzji, natomiast postanowieniem z dnia 29 października 2018 r. przyznano skarżącemu prawo pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego poprzez ustanowienie adwokata i umorzono postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się uzasadniona. Podstawę orzekania organów w niniejszej sprawie są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U.2017.1952 ze. zm.. dalej powoływanej jako u.ś.r.) Skarżący był beneficjentem specjalnego zasiłku opiekuńczego, przyznanego mu na okres 1.11.2017 – 31.10.2018 z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad żoną E.B. Podstawę prawną przyznania zasiłku stanowi przepis art. 16a ust.1 u.ś.r. Jednocześnie na mocy art. 16a ust. 8 pkt 1a) ustawy specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka (...). Jak wynika z akt postępowania, w dniu 27 marca 2018 roku L.B. powiadomił organ o śmierci żony w dniu 21 marca 2018 roku. . W dniu 16 kwietnia 2018 roku, na żądanie organu przedłożył decyzję ZUS I Oddziału w Ł. z dnia [...] kwietnia 2018 roku o podjęciu z urzędu na rzecz skarżącego wypłaty na jego rzecz renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w kwocie zaliczkowej od 1 stycznia 2018 roku, czyli od nabycia uprawnień. W toku postępowania odwoławczego dodatkowo przedłożył "decyzję zaliczkową ZUS I Oddział w Ł. z [...] marca 2018 roku o przyznaniu renty zaliczkowej, którą przyznano zaliczkę na poczet renty. W uzasadnieniu tej ostatniej decyzji ZUS wyjaśnił, że zawiesił wypłatę renty "z powodu pobierania przez wnioskodawcę zasiłku z pomocy społecznej. Świadczenie rentowe zostanie wypłacone po uzyskaniu informacji z MOPS o wysokości wypłaconego zasiłku. W tym stanie faktycznym błędne było uznanie przez organy administracji publicznej, że skarżący pobrał nienależnie świadczenie i obarczenie go obowiązkiem zwrotu na podstawie art. 30 ust.1 i i ust.2 u.ś.r. u Stosownie do art. 30 ust.1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie rodzinne, obowiązana jest do jego zwrotu. Zgodnie z powołanym przez organy jako podstawa rozstrzygnięć przepisem art. 30 ust.2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne, wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do tych świadczeń lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Tak więc z cytowanych przepisów wynika, że ustawa reguluje obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, co jest czym innym,. niż świadczenie nienależne. Należy rozróżnić te dwa pojęcia. Nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi, gdy zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy ta podstawa odpadła. W rozpoznawanej sprawie specjalny zasiłek opiekuńczy z mocy art. 16a ust.8 pkt 1a u.ś.r. stał się świadczeniem nienależnym w związku z przyznaniem skarżącemu prawa do renty. Jednakże organy zupełnie bezpodstawnie przyjęły, że specjalny zasiłek opiekuńczy, wypłacony skarżącemu w okresie styczeń – marzec 2018 był świadczeniem nienależnie pobranym. Bowiem świadczenie nienależnie pobrane, zwłaszcza określone w art. 30 ust.2 pkt 1 u.ś.r. to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne. Konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależnie świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 30 ust. 1 cyt. ustawy. W przypadku podstawy prawnej z art. 30 ust.2 pkt 1 u.ś.r. termin świadczenie nienależnie pobrane oznacza, że pobierający ma świadomość, że świadczenie nie przysługuje. Nienależność pobrania oznacza stan świadomości. Nie można stwierdzić, że ktoś pobrał świadczenie nienależnie, jeśli nie wiedział, że mu ono nie przysługuje. Tak więc chodzi o możność przypisania danej osobie tego stanu świadomości już w momencie pobierania świadczenia. Tymczasem L.B., pobierając w miesiącach styczeń – marzec 2018 roku specjalny zasiłek opiekuńczy nawet nie mógł mieć świadomości, że świadczenie to mu nie przysługuje, bowiem wówczas jeszcze organ rentowy nie przyznał mu renty z tytułu niezdolności do pracy. Jak wynika niespornie z załączonych dokumentów, organ rentowy dopiero w dniu 29 marca 2018 roku podjął decyzję i to jedynie o zaliczkowym przyznaniu renty. W dodatku w decyzji zawarto informację, ze wypłatę renty zawieszono właśnie w związku z pobieraniem przez skarżącego zasiłku opiekuńczego. Wypłacenie skarżącemu zaliczkowo renty przez ZUS za okres wsteczny od 1 stycznia 2018 roku dopiero na mocy decyzji z [...]kwietnia 2018 roku może czyni specjalny zasiłek opiekuńczy wypłacony w tych miesiącach świadczeniem nienależnym, ale z całą pewnością nie świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust.2 pkt 1u.ś.r.. Wbrew stanowisku SKO nie sposób w stanie faktycznym sprawy przyjąć, że już w styczniu zaistniały okoliczności wyłączające prawo skarżącego do specjalnego zasiłku opiekuńczego. One zaistniały dopiero z chwilą podjęcia przez organ decyzji o wypłacie świadczenia rentowego. na marginesie – organy w ogóle nie poddały refleksji faktu, że obydwie powoływane decyzje ZUS mówią o zaliczkowym przyznaniu i wypłacie renty. Jednakże nieustalenie, kiedy ostateczną decyzją ustalono prawo skarżącego do renty nie ma wpływu na rozstrzygnięcie. Dla rozstrzygnięcia sprawy nie miało też znaczenia przytoczone przez Kolegium stanowisko WSA w Gliwicach. Inny jest bowiem zakres sporu w niniejszej sprawie. Zakaz przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego osobie, która ma ustalone prawo do renty jest oczywisty w świetle art. 16 a ust.8 pkt 1 u.ś.r., ale skarżący nie był w takiej sytuacji,. skoro w momencie pobierania spornego zasiłku w miesiącach styczeń – marzec 2018 nie nabył jeszcze prawa do renty, nie miał wiedzy o takim uprawnieniu. Ponadto utożsamianie pojęcia świadczenia nienależnego ze świadczeniem nienależnie pobranym prowadzić może do sytuacji godzących w zasady sprawiedliwości społecznej. Restrykcyjne obarczanie obowiązkiem zwrotu świadczeń pobranych w dobrej wierze może przyczynić się bowiem do gwałtownego pogorszenia sytuacji świadczeniobiorcy, pozostającego w nieświadomości co do okoliczności ustania prawa do określonych wypłat. Z powyższych względów skarga winna zostać uwzględniona, skarżącemu nie można bowiem skutecznie przypisać zarzutu, że świadomie pobierał świadczenie, które mu się nie należało, tym samym niezasadne było obciążenie go obowiązkiem zwrotu. Na marginesie wskazać należy, ze z uzasadnienia decyzji organu I instancji w zakresie wyliczenia odsetek od sumy podlegającej zwrotowi można wysnuć wniosek, że skarżący zobowiązany zostaje do uiszczenia także dalszych odsetek od odsetek wskazanych w decyzji, co oczywiście byłoby niedopuszczalne. Z uwagi na to, że okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy nie były sporne, a błędne decyzje wynikają z niewłaściwie zastosowanego prawa materialnego, sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.20-18.1302 ze zm., dalej jako p.p.s.a. ) uchylił zaskarżoną decyzję uznając, że organ odwoławczy jest władny podjąć decyzję reformatoryjną, stosując zaprezentowaną w niniejszym uzasadnieniu wykładnie art. 30 ust.1 i ust.2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. O kosztach postępowania orzeczono z mocy art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. k.ż.