II SA/Łd 966/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Anna Stępień (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot – Szustowska Sędzia WSA Jolanta Rosińska Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 listopada 2010 r. sprawy ze skargi H. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego - oddala skargę. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) odmówił H. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W jej uzasadnieniu organ administracyjny stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w przywołanej wyżej ustawie. Strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w Ł., w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Praca ta, w ocenie Kierownika, nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., gdyż nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy H. G. oświadczył, iż jako 14 - letnie dziecko pracował w niemieckim zakładzie w Ł. Była to praca przymusowa i trwała przez ponad 6 miesięcy. Podkreślił, iż pracował w Ł., do której dojeżdżał tramwajem, musiał samodzielnie o siebie dbać, doskwierała mu rozłąka z rodziną, nowe otoczenie i nieznani ludzie. Zdaniem strony spełnia wszystkie przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia, o których wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu swojego wyroku. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji organu I instancji. Argumentował, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Jak podkreślił Kierownik, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu przywołane warunki, w przypadku wnioskodawcy, nie zostały spełnione. Z materiału sprawy wynika bowiem, iż strona wykonywała pracę w Ł., w pobliżu miejsca stałego zamieszkania, nie nastąpił zatem fakt deportacji wskazany w ustawie. Kierownik podkreślił, iż nie kwestionuje tym samym faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, lecz jedynie fakt, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi H. G. wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczenia pieniężnego lub uchylenie w całości decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi H. G. argumentował, iż spełnia wszystkie przesłanki wymienione w ustawie i te, o których stanowi Trybunał Konstytucyjny. Powtórzył, iż jako 14 - letnie dziecko został skierowany do pracy przymusowej do Ł. Ponieważ do miejsca zamieszkania w T. dojeżdżał tramwajem, kontakty z rodziną ulegały coraz większemu zatarciu, gdyż ponad 12 godzin dziennie zajmowała mu praca i dojazdy do niej. Skarżący zwrócił uwagę, iż wykonywał pracę przymusową przez ponad 6 miesięcy. Miała miejsce również deportacja rozumiana jako przeniesienie do pobliskiej miejscowości, cechująca się wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Skarżący podkreślił, iż wystąpił także niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Reasumując, stwierdził, iż spełnia wszelkie warunki, od których ustawodawca uzależnił otrzymanie świadczenia, nadto za przyznaniem przemawia zasada uwzględniania z urzędu interesu społecznego i słusznego interesu strony oraz zasada zaufania do organów państwa. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał stanowisko wyrażone z uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Na rozprawie w dniu 19 listopada 2010r. skarżący złożył pismo procesowe, w którym powtórzył wniosek o uchylenie zaskarżonej decyzji. Podkreślił, iż organ skupił się na wykazaniu braku deportacji i umknęło jego uwadze, iż praca, jaką skarżący wykonywał na rzecz III Rzeszy, miała charakter przymusowy. Zwrócił uwagę na nieuzasadnione różnicowanie osób, które zostały wywiezione do pacy na dużą odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania i te, które pracowały w pobliżu lub w miejscu stałego zamieszkania, w sytuacji, gdy w każdym z tych przypadków wykonywana praca miała charakter przymusowy i niewątpliwie wykonywana była w trudnych, uwłaczających godności warunkach. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Stosownie do uregulowania art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi, Sąd skargę oddala. Badając legalność zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w tak zakreślonych granicach sąd doszedł do wniosku, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem. Istotą sprawy jest rozstrzygnięcie, czy organ w świetle obowiązujących przepisów prawa, w szczególności art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r.sygn. K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) zasadnie odmówił skarżącemu H. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Rozstrzygnięcie w powyższym zakresie poprzedzić należy dygresją, iż stosownie do art. 1 ust. 1 wskazanej wyżej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie, były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie zaś z art. 2 pkt 2 tej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Z kolei w obszernie cytowanym przez organ wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. K 49/07, Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu przedmiotowego orzeczenia Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji ) ludzie młodzi. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, zdaniem składu orzekającego, należy w pełni podzielić stanowisko organu, wywiedzione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż strona nie spełniła przesłanek, od których uzależnione jest przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Okolicznością niekwestionowaną jest, iż skarżący wykonywał pracę przymusową w ciężkich warunkach fizycznych, w okresie ponad 6 miesięcy. Niemniej jednak ustalenie, czy strona została deportowana (wywieziona) stało się kluczowe w niniejszej sprawie. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy skarżący na stałe mieszkał w T., natomiast skierowany został do pracy przymusowej w Ł. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do przedmiotowego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenie możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Jednocześnie jednak zdaniem Trybunału stosowne świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem, z przymusową zmianą miejsca pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Trybunał podkreślił jednocześnie, iż za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej uprawniającej do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny, znajomych. W świetle powyższego, nie podważając, iż skarżący wykonywał pracę w ciężkich fizycznych i psychicznych warunkach, to jednak praca jaką wykonywał, choć niewątpliwie przymusowa, nie uniemożliwiała stronie kontaktu z rodziną, bliskimi i znajomym środowiskiem. Jak sam oświadczał, tak w odwołaniu jak i skardze, do pracy dojeżdżał tramwajem, zatem na noc powracał do domu, do rodziców, nie był pozbawiony stałego z nimi kontaktu. Wprawdzie z uwagi na fakt, iż rodzice również pracowali, to kontakt ten był mniejszy niż w normalnych warunkach życia. Niemniej jednak nie należy zapominać, iż w warunkach działań wojennych rodziny często były rozłączane, a dzieci pozbawiane rodzicielskiej opieki nawet na kilka lat. W tej sytuacji bieżący, nawet kilkugodzinny kontakt skarżącego z rodziną dawał mu poczucie bezpieczeństwa i stałej opieki. Skarżący pozostawał w stałym kontakcie ze znanym sobie otoczeniem, mieszkał w rodzinnym domu, wśród ludzi, których znał. W sytuacji strony nie można także mówić o odizolowaniu językowym, czy kulturowym. Sąd pragnie podkreślić, iż podzielając stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie kwestionuje trudnych warunków, w jakich musiał żyć skarżący. Nie umniejsza również faktów i skutków brutalnego traktowania i ciężkiej pracy, jaką wykonywał, będąc jeszcze dzieckiem. Niemniej jednak okoliczności te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, w rozumieniu zaproponowanym orzeczeniem Trybunału, która warunkuje otrzymanie świadczenia. W konsekwencji, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. ar