III SA/Łd 1128/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Irena Krzemieniewska Sędziowie Sędzia NSA Janusz Nowacki Sędzia NSA Teresa Rutkowska (spr.) Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2012r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2) orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku; 3) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej – M. P. kwotę 2417,00 (dwa tysiące czterysta siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wnioskiem z dnia 30 sierpnia 2010 roku M. P. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. o umorzenie, na podstawie ustawy z dnia 24 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy - Prawo bankowe (Dz. U. Nr 71, poz. 609), należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oraz Fundusz Pracy za okres od 20.02.2001 r. do 11.04.2001 r., do opłacania których była zobowiązana w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej i pobieraniem zasiłku macierzyńskiego oraz o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od 12.04.2001 r. do 11.04.2004 r., do opłacania których była zobowiązana w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej i jednoczesnym przebywaniu na urlopie wychowawczym. Następnie pismem z dnia 4 października 2010 r. wniosła o umorzenie opłaconych odsetek za zwłokę za okres przebywania na urlopie wychowawczym, tj. od dnia 12.04.2001 r. do dnia 11.04.2004 r. Decyzją z dnia [...] r. (Nr [...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. umorzył postępowanie w sprawie umorzenia odsetek za zwłokę za okres od 04.2001 do 07.2001 i za okres od 09.2001 do 04.2004. W uzasadnieniu organ wskazał, że we wskazanych okresach M. P. nie była zobowiązana do uregulowania odsetek za zwłokę, ponieważ składki na ubezpieczenie społeczne za ww. okresy zostały opłacone w terminie. Natomiast decyzją z dnia [...] r. (NR [...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) w zw. z art. 3, art. 4 ust. 2 oraz art. 5 ust. 1 i ust. 7 w zw. z art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy - Prawo bankowe (Dz. U. Nr 71, poz. 609), składki na ubezpieczenia społeczne za okres 02.2001 r.- 04.2001 r. w kwocie 699,85 zł oraz odsetki za zwłokę za okres 02.2001 r. – 04.2001 r., 08.2001 w kwocie 909,00 zł, a także składki na Fundusz Pracy za okres 02.2001 r. – 04.2001 w kwocie 50,22; odmówił umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne za okres 12.04.2001 r. - 11.04.2004 r. w kwocie 15.569,37 zł, oraz zaliczył nadpłatę w kwocie 1.676,67 na poczet przyszłych składek. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż z posiadanych dokumentów wynika, że od 01.09.2001 r. M. P. prowadzi działalność gospodarczą. W okresie od 20.02.2001 r. do 11.04.2001 r. przebywała na zasiłku macierzyńskim, a w okresie od 12.04.2001 r. do 11.04.2004 r. na urlopie wychowawczym. Organ wyjaśnił, iż na podstawie art. 4 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 24 kwietnia 2009 r., na wniosek płatnika składek, który w okresie od 1 stycznia 1999 r. do dnia wejścia ustawy, zgłaszał ubezpieczonego podlegającego obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z tytułu, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, i jednocześnie przebywającego na urlopie wychowawczym, Zakład Ubezpieczeń Społecznych umarza w całości lub w części należności z tytułu nieopłaconych składek na te ubezpieczenia należnych za tego ubezpieczonego w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności lub współpracy przy tej działalności za okres, w którym ubezpieczony przebywał na urlopie wychowawczym. Ponadto, zgodnie z art. 4 ust. 2 tej ustawy, na wniosek płatnika składek, pobrane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w okresie od dnia 01.01.1999 r. do dnia wejścia niniejszej ustawy w życie, odsetki za zwłokę z tytułu nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe, o których mowa w ust. 1 ww. ustawy, podlegają umorzeniu. Na podstawie art. 4 ust. 3 ustawy, jeżeli w wyniku umorzenia odsetek za zwłokę powstała nadpłata, zalicza się ją na poczet zaległych, bieżących lub przyszłych składek, a w razie ich braku - zwraca płatnikowi składek. W ocenie organu brak jest podstaw do umorzenia opłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres prowadzenia działalności gospodarczej i jednocześnie przebywania na urlopie wychowawczym w kwocie 15.569,37 zł. W pouczeniu zawartym w decyzji wskazano, iż na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy - Prawo bankowe w związku z art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, od decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Ł. [...] Wydział Ubezpieczeń Społecznych - [...], w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia. Decyzja ta została doręczona w dniu 26 października 2010 roku. M. P. złożyła od powyższej decyzji odwołanie z dnia 19 listopada 2010 r., skierowane do Sądu Okręgowego w Ł., w którym zarzuciła organowi naruszenie art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 2009 r. poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji bezzasadne przyjęcie, że brak jest podstaw do umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne za okres od 12.04.2001 r. do 11.04.2004 r. w kwocie 15.569,37 zł. Wnosiła w związku z tym o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie składek na ubezpieczenie społeczne za okres pozostawania na urlopie wychowawczym i zaliczenie będącej konsekwencją tego nadpłaty na poczet przyszłych składek. Postanowieniem z dnia [...] r. w sprawie o sygn. akt [...] Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych umorzył postępowanie w sprawie M. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. o składki oraz przekazał odwołanie M. P. jako wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł.. Sąd wskazał, iż przepis art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi, iż od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Jednakże - z mocy ust. 4 art. 83 - odwołanie, o którym mowa w ust. 2, nie przysługuje od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W takim przypadku stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Wobec tego w sprawie zaistniała niedopuszczalność drogi sądowej. Rodziło to konieczność umorzenia postępowania w oparciu o przepis art. 355 § 1 k.p.c., zaś odwołanie wnioskodawcy jako wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy podlegał przekazaniu do Prezesa ZUS na podstawie art. 464 § 1 k.p.c. Decyzją z dnia [...] r. (Nr [...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] r. (NR [...]). Organ podniósł, iż po przeanalizowaniu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie ma podstaw do umorzenia M. P. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od 12.04.2001 r. do 11.04.2004 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 24.04.2009 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy - Prawo bankowe. Podkreślono, iż w decyzji z dnia [...] r. (NR [...]) wskazano przepisy, na podstawie których Zakład umarza niektóre należności z tytułu składek. Zgodnie z art. 4 powołanej wyżej ustawy umorzeniu podlegają należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności i jednocześnie przebywaniem na urlopie wychowawczym. Z akt sprawy wynika tymczasem, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od 12.04.2001 r. do 11.04.2004 r. zostały opłacone. W skardze do Sądu M. P., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 2009 r. poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji bezzasadne przyjęcie, że brak jest podstaw do umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne za okres od 12.04.2001 r. do 11.04.2004 r. w kwocie 15.569,37 zł. Wnosiła w związku z tym o uchylenie zaskarżonej decyzji w części odmawiającej umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne za okres od dnia 12 kwietnia 2001 r. do 11 kwietnia 2004 r. w kwocie 15.569,37 zł i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Wnosiła także o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto, na podstawie art. 193 Konstytucji RP w zw. z art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) wnosiła o wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym dotyczącym kwestii zgodności z Konstytucją RP art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 2009 r. w zakresie w jakim pozwala na umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe za okres, w którym ubezpieczony przebywał na urlopie wychowawczym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej do sądu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem. Stosownie natomiast do treści art. 134 i 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej ustawa p.p.s.a., sąd administracyjny dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji nie jest związany granicami skargi, lecz jedynie granicami sprawy. Oznacza to, że jeżeli wydane w granicach sprawy, której dotyczy skarga, rozstrzygnięcie administracyjne narusza prawo w sposób określony w art. 145 § 1 ustawy p.p.s.a., podlega kontroli sądu bez względu na to, czy skarga formułuje w stosunku do niego zarzuty o naruszeniu prawa. Sąd kierując się tymi przesłankami i badając zaskarżoną decyzję w granicach określonych przepisami powołanych wyżej ustaw, doszedł do przekonania o konieczności uwzględnienia skargi z przyczyn, które wziął pod uwagę z urzędu niezależnie od jej treści, poprzez stwierdzenie nieważności skarżonego aktu prawnego w związku z wydaniem go z rażącym naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Sąd stwierdził bowiem, że merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, rozpatrzonej uprzednio decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nastąpiło pomimo jego wniesienia z uchybieniem 14 -dniowego terminu, określonego w art. 129 § 2 k.p.a. Strona skarżąca oparła swój wniosek o umorzenie składek na ubezpieczenie społeczne na regulacji zawartej w art. 4 ust. 1 ustawy z 24 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy — Prawo bankowe (Dz. U. nr 71, poz. 609), zgodnie z którym Zakład Ubezpieczeń Społecznych umarza w całości lub w części należności z tytułu nieopłaconych składek za ubezpieczonego, który w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 sierpnia 2009 r. podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu oraz wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej i który jednocześnie przebywał na urlopie wychowawczym. Zgodnie z przepisem art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz. U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm.), od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Jednakże - z mocy ust. 4 art. 83 - odwołanie, o którym mowa w ust. 2, nie przysługuje od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W takim przypadku stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. W myśl art. 129 § 2 k.p.a. odwołanie od decyzji wnosi się w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji stronie, a gdy decyzja została ogłoszona ustnie – od dnia jej ogłoszenia stronie. W świetle powyższego Sąd stwierdził, że rozpoznanie w dniu 13 września 2011 r. przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych pisma skarżącej z dnia 19 listopada 2010 r. jako wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nastąpiło z uchybieniem terminu wynikającego z cytowanego wyżej art. 129 § 2 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Z akt sprawy wynika bowiem bezspornie, iż decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] została skutecznie doręczona stronie w dniu 26 października 2010 r. Zatem termin do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie upływał z dniem 9 listopada 2010 r. Tymczasem M. P. wniosła "odwołanie" dopiero w dniu 19 listopada 2010 r. Pismo z dnia 19 listopada 2010 r. nie zawiera przy tym prośby o przywrócenie terminu do jego wniesienia, jak również nie zostały podane w treści odwołania żadne okoliczności, które organ mógłby potraktować jako usprawiedliwiające złożenie odwołania – wniosku o ponownie rozpatrzenie sprawy - po upływie terminu. Stosownie do art. 134 k.p.a. organ stwierdza w drodze postanowienia niedopuszczalność odwołania (wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) oraz uchybienie terminu do wniesienia odwołania (wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy). Z przepisu tego wynika, iż w postępowaniu wstępnym organ rozpatrując ponownie sprawę ma obowiązek podjąć czynności zmierzające do ustalenia, czy wniosek jest dopuszczalny oraz czy został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu. Warunkiem skuteczności czynności procesowej – złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy – jest zachowanie ustawowego terminu do jej dokonania. Uchybienie ustawowego terminu powoduje bezskuteczność czynności, czego następstwem jest ostateczność decyzji od której złożono środek zaskarżenia. Organ nie ma podstaw do rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wniesionego z uchybieniem terminu, który nie został przywrócony, gdyż działanie takie stanowi rażące naruszenie prawa – art. 156 § 1 pkt. 2 k.p.a. Oznacza bowiem weryfikację w postępowaniu odwoławczym decyzji ostatecznej, która korzysta z ochrony trwałości – art. 16 § 1 K.p.a. W niniejszej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał wniosek skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 19 listopada 2010 r., wniesiony niewątpliwie z uchybieniem ustawowego terminu, czym rażąco naruszył cytowane wyżej przepisy prawne. Faktu tego nie zmienia okoliczność, iż pismo skarżącej z dnia 19 listopada 2010 r., przekazane zostało do rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych przez Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – postanowieniem z dnia [...]r. (sygn. akt [...]). Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał się bowiem za niewłaściwy do rozpoznania sprawy, a zatem nie miał również kompetencji do oceny wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy pod względem formalnym. Winien to uczynić Zakład Ubezpieczeń Społecznych, po przekazaniu mu sprawy przez sąd powszechny, a przed przystąpieniem do merytorycznej oceny wniosku o ponowne jej rozpatrzenie. Żaden przepis prawa nie zwalnia bowiem organu od dokonania ustaleń na okoliczność, czy wniosek jest dopuszczalny oraz czy został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, w sytuacji przekazania tego wniosku do rozpoznania przez inny organ lub sąd. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostaje również okoliczność, iż decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. (Nr [...]) zawierała błędne pouczenie, co do przysługującego stronie środka zaskarżenia. W pouczeniu zawartym w tej decyzji wskazano bowiem, iż na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy - Prawo bankowe w związku z art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przysługuje od niej odwołanie do Sądu Okręgowego w Ł. [...] Wydział Ubezpieczeń Społecznych - [...], w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia. Organ nie sprostował następnie w toku postępowania błędnego pouczenia zawartego w decyzji z dnia [...] r. i nie poinformował strony o prawie żądania przywrócenia terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Oznacza to, że skarżąca poprzez błędne pouczenie zawarte w decyzji organu I instancji nie zachowała wymaganego przepisami prawa czternastodniowego terminu na złożenie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wprawdzie, stosownie do art. 112 k.p.a., błędne pouczenie co do prawa wniesienia odwołania nie może szkodzić stronie, która zastosowała się do tego pouczenia, jednakże nie można w ten sposób ani przyznawać stronie uprawnień naruszających ustalone prawem zasady postępowania administracyjnego, ani też usankcjonować nieistniejących zasad zaskarżania, wskazanych przez organ pierwszej instancji. O dopuszczalności i trybie wnoszenia środków zaskarżenia nie decydują bowiem organy administracji, lecz przepisy prawa, które organy winny prawidłowo stosować. W takich przypadkach przyjmuje się, iż w terminie 7 dni od dnia powzięcia wiadomości o wniesieniu środka zaskarżenia po upływie terminu, strona może zwrócić się do organu z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (art. 58 k.p.a.). Niewątpliwie więc środek zaskarżenia od decyzji z dnia [...] r. wniesiony został po upływie ustawowego terminu, co organ winien był stwierdzić w trybie art. 134 k.p.a. Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał jednak wniesiony przez stronę wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy i na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoje orzeczenie wydane w I instancji. Powyższe stanowi przesłankę stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i daje podstawę do wyeliminowania jej z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten stanowi bowiem, że sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach. Z powyższych względów Sąd nie dokonał merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji. Przy ponownym załatwianiu sprawy organ administracji uwzględni powyższe rozważania Sądu i rozpozna wniesiony przez stronę w piśmie z dnia 19 listopada 2010 r. środek zaskarżenia zgodnie z przepisami prawa. Skarżącej oczywiście będzie przysługiwało uprawnienie do złożenia wniosku o przywrócenie uchybionego terminu, o którym mowa w art.58 k.p.a. z zachowaniem wymogów określonych w tym przepisie. Na podstawie art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 powoływanej powyżej ustawy. A. B.