III SA/Łd 170/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Irena Krzemieniewska po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu K. Ł. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 14 kwietnia 2016r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. Ł. na decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu p o s t a n a w i a : zmienić postanowienie Referendarza sądowego z dnia 14 kwietnia 2016r. i przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w części dotyczącej wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 2 500 (dwa tysiące pięćset) złotych, a w pozostałym zakresie wniosek oddalić. d.j. K. Ł. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję na decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu. W skardze skarżący zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2016r. Referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, czworgiem dzieci i matką. Obecnie wnioskodawca jest niezdolny do pracy, pobiera świadczenie rehabilitacyjne z ZUS w wysokości około 1 500 zł, które wystarcza tylko na pokrycie bieżących potrzeb, wizyty lekarskie i zakup leków. Żona skarżącego – A. Ł. osiąga dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie około 4 500 zł, jednak skarżący nie jest uprawniony do korzystania z tych dochodów z uwagi na istniejący ustrój rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami. Żona skarżącego posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 17 ha i urządzenia rolne niezbędne do produkcji rolnej oraz nieruchomość położoną w W. Matka skarżącego uzyskuje emeryturę w kwocie 1 050 zł, co pozwala jedynie na pokrycie kosztów leczenia (leki i koszty wizyt lekarskich). Pełnoletnia córka skarżącego wyprowadziła się z domu w związku z wyjazdem na studia, lecz pozostaje na utrzymaniu rodziców. Wnioskodawca oświadczył, że spłaca kredyt niekonsumencki zaciągnięty na zakup samochodu służbowego VW Passat Variant – w wysokości 2 574 zł miesięcznie. W roku 2009 wnioskodawca zaciągnął wraz z żoną kredyt inwestycyjny, którego rata roczna za 2014r. wyniosła 6 034,99 zł. Z uwagi na nierentowność skarżący od dnia 1 października 2015r. zawiesił działalność gospodarczą. Oświadczył, że przysługuje mu nieodpłatna służebność osobista mieszkania w budynku stanowiącym własność żony. Z nadesłanych przez skarżącego zeznań podatkowych za rok 2015, wyciągów z rachunków bankowych i umów kredytowych wynika, że w roku 2015 skarżący z tytułu działalności gospodarczej osiągnął przychód w wysokości 900.111,08 zł, koszty uzyskania dochodu wynosiły 896,314,31 zł, dochód – 3.796,77 zł. Z deklaracji podatkowej PIT-37 wynika, że skarżący uzyskał również inne dochody w kwocie 9.607,78 zł, a żona skarżącego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskała przychód w kwocie 332,143,69 zł, koszty uzyskania przychodu stanowiła kwota 320.269,96 zł, zaś dochód wyniósł 11.873,73 zł, z tytułu działalności gospodarczej wykonywanej osobiście osiągnęła dochód w wysokości 3.093 zł. Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Referendarz sądowy uznał, iż pomimo, że wysokość deklarowanego przez małżonków z tytułu prowadzonych działalności gospodarczych dochodu nie jest znaczna (w roku 2015 – odpowiednio 11.873 zł i 3.796 zł), to jednak nie można tracić z pola widzenia, że jest to wartość jedynie bilansowa, a same rozmiary działalności są znaczne – obroty firm to wartość odpowiednio 332.142 zł i 900.111 zł. Kwoty te wyłączają możliwość uznania skarżącego i jego rodziny za osoby ubogie, co uzasadniałoby przyznanie skarżącemu prawa pomocy. Powoływanie się zaś na fakt spłacania kredytów na zakup samochodu służbowego, czy obsługi kredytów związanych z działalnością gospodarczą (niekonsumpcyjnych) nie może stanowić okoliczności świadczącej o trudnej sytuacji materialnej, gdyż obsługa tych kredytów wpisuje się w koszty uzyskania przychodów. Tym samym strona jest w stanie wygospodarować środki na pokrycie kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżący złożył sprzeciw. Zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy pomimo, że skarżący wykazał, że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania w niniejszej sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie skarżącego rozpatrując przedmiotowy wniosek Referendarz sądowy pominął zupełnie fakt, że na utrzymaniu skarżącego pozostaje czwórka uczących się dzieci, w tym troje dzieci niepełnoletnich oraz starsza i schorowana matka, która pobiera niewielką emeryturę wystarczającą na pokrycie kosztów jej leczenia. Tym samym sumując dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym dochód przypadający na osobę wynosi zaledwie około 1.007 zł, co nie jest kwotą umożliwiającą pokrycie kosztów sądowych w jakiejkolwiek części, zwłaszcza ze względu na dodatkowe wydatki związane z leczeniem skarżącego i jego matki. Podał, że łącznie z żoną i matką osiągają miesięcznie dochód około 7 050 zł (tj. 1 500 zł, 4 500 zł i 1 050 zł), a we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje 7 osób, pomimo, że najstarsza córka wyprowadziła się z domu celem kontynuacji edukacji w szkole wyższej nadal pozostaje na utrzymaniu rodziców. Skarżący wskazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny, a przy ustaleniu wysokości dochodu rodziny powinny zostać uwzględnione wydatki związane z utrzymaniem jego wszystkich czworga dzieci. Podniósł również, że łącznie z żoną w roku 2015 osiągnęli dochód w wysokości 15 669 zł, co daje miesięcznie kwotę około 1 305 zł, a więc niższą, niż kwota aktualnego minimalnego wynagrodzenia za pracę. Dokonując natomiast oceny istnienia podstaw do przyznania prawa pomocy nie można bowiem brać pod uwagę wyłącznie wielkości obrotów prowadzonych przedsiębiorstw, gdyż wartości te nie obrazują faktycznej sytuacji finansowej, a jedynie skalę prowadzonego przedsięwzięcia. Okoliczność natomiast posiadania przez żonę skarżącego, z którą wnioskodawca pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej, gospodarstwa rolnego, czy nieruchomości, w której wspólnie zamieszkują, nie może świadczyć o posiadaniu przez skarżącego środków na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Gospodarstwo rolne, które posiada żona związane jest z prowadzoną przez nią działalnością zarobkową i służy do zaspokajania potrzeb rodziny, zaś dom rodzinny zapewnia podstawowe potrzeby mieszkaniowe rodziny. Skarżący wskazał również, że nie zgadza się z przestawionym w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia poglądem, że fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia postępowania w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Odwołując się poglądów wyrażonych w orzecznictwie NSA podniósł, że obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, wynikający z art. 23 K.r.o., nie może być utożsamiany z obowiązkiem pokrywania przez małżonka strony postępowania sądowego wszelkich kosztów, w tym również kosztów sądowych, w sytuacji gdy małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską o rozdzielności majątkowej. Tym samym w niniejszej sprawie dochody i sytuacja majątkowa żony skarżącego nie powinny być brane pod uwagę przy ocenie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, z uwagi na istniejący między małżonkami od dnia 20 czerwca 2011r. ustrój rozdzielności majątkowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) - dalej p.p.s.a., sąd rozpoznając sprzeciw od zarządzeń lub postanowień referendarza, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a więc wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie natomiast do treści art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 p.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Zgodnie natomiast z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest określona w rozdziale 3 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Z powyższego wynika, że przyznanie prawa pomocy winno być przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, czworgiem dzieci i matką. Obecnie jest niezdolny do pracy, pobiera świadczenie rehabilitacyjne z ZUS w wysokości około 1 500 zł. Żona skarżącego – A. Ł. osiąga dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie około 4 500 zł, posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 17 ha i urządzenia rolne niezbędne do produkcji rolnej. Matka skarżącego uzyskuje emeryturę w kwocie 1 050 zł, co pozwala jedynie na pokrycie kosztów jej leczenia i wizyty lekarskie. Wnioskodawca oświadczył, że spłaca kredyt niekonsumencki zaciągnięty na zakup samochodu służbowego VW Passat Variant – w wysokości 2 574 zł miesięcznie, kredyt zaciągnięty na dalsze prowadzenie działalności gospodarczej w kwocie 868 77 zł miesięcznie oraz zaciągnięty wspólnie z żoną kredyt inwestycyjny, którego rata roczna za 2015r. wyniosła 5 934,38 zł. Z uwagi na nierentowność skarżący z dniem 1 października 2015r. zawiesił działalność gospodarczą. Oświadczył, że od dnia 20 czerwca 2011r. na podstawie umowy majątkowej pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej i przysługuje mu nieodpłatna służebność osobista mieszkania w budynku stanowiącym własność żony. Z nadesłanych przez skarżącego deklaracji podatkowych za rok 2015, wyciągów z rachunków bankowych i umów kredytowych wynika, że w roku 2015 skarżący z tytułu działalności gospodarczej osiągnął przychód w wysokości 900.111,08 zł, koszty uzyskania dochodu wynosiły 896,314,31 zł, a dochód stanowiła kwota 3.796,77 zł. Z deklaracji podatkowej PIT-37 wynika, że skarżący uzyskał również inne dochody w kwocie 9.607,78 zł, a żona skarżącego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskała przychód w kwocie 332,143,69 zł, koszty uzyskania przychodu stanowiła kwota 320.269,96 zł, zaś dochód wyniósł 11.873,73 zł. Podał, że z tytułu zawartej w dniu 26 stycznia 2015r. umowy kredytu z A S.A. według stanu na dzień 22 lutego 2016r. posiada zadłużenie w wysokości 272 666, 56 zł. W sprzeciwie skarżący podał jedynie, że sumując dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym (tj. 1 500 zł, 4 500 zł i 1 050 zł), dochód przypadający na osobę w rodzinie wynosi zaledwie około 1.007 zł, co uniemożliwia pokrycie kosztów sądowych w jakiejkolwiek części, zwłaszcza ze względu na dodatkowe wydatki związane z leczeniem skarżącego i jego matki. Wskazał także, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny, a przy ustaleniu wysokości dochodu rodziny powinny zostać uwzględnione wydatki związane z utrzymaniem wszystkich jego czworga dzieci. Mając na uwadze przedstawione okoliczności sąd stwierdził, że skarżący nie przedstawił żadnej informacji o wysokości wydatków ponoszonych na leczenie matki i nie wykazał, jakie konkretnie (miesięczne) wydatki ponosi w związku utrzymaniem czworga dzieci. Analiza dostępnych w niniejszej sprawie danych (niepełnych i podanych wybiórczo) nie pozwala przyjąć, że skarżący spełnił przesłanki pozwalające na udzielenie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Samo natomiast przeświadczenie wnioskodawcy, oparte na jego subiektywnych przekonaniach o zaistnieniu przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., nie może stanowić wyłącznej podstawy przyznania wnioskowanego uprawnienia procesowego. W świetle przedstawionych powyżej okoliczności, biorąc pod uwagę obecną sytuację finansową skarżącego, tj. liczbę osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego, zawieszenie przez skarżącego z dniem 1 października 2015r. działalności gospodarczej i niskie dochody – 1 500 zł miesięcznie nie można przyjąć, jak uczynił to Referendarz sądowy, że strona jest w stanie wygospodarować środki pieniężne na poniesienie kosztów postępowania w pełnym zakresie (tj. w kwocie 4 500 zł). Uiszczenie jednak na obecnym etapie postępowania wpisu sądowego od skargi w kwocie 2 500 zł w zestawieniu ze skalą i rozmiarem prowadzonej do niedawna działalności gospodarczej oraz wysokością spłacanych przez skarżącego zobowiązań nie spowoduje uszczerbku w środkach koniecznych do utrzymania skarżącego i jego rodziny. Podkreślić bowiem należy, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym, czy też związanych z prowadzoną działalnością, nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych na Skarb Państwa. Okoliczność natomiast, że w złożonym oświadczeniu skarżący nie przedstawił wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji finansowej uprawnia do stwierdzenia, że podane informacje dotyczące aktualnej sytuacji finansowej są niepełne i przedstawione zostały w sposób selektywny, co w konsekwencji oznacza, że wykluczona zostaje realizacja przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., tj. braku środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Uchylanie się od przedstawienia pełnej i rzetelnej dokumentacji powoduje, że strona powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak już wyżej zaznaczono prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. W sytuacji zatem, gdy skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, że jest osobą, którego sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, przyznanie prawa pomocy we wskazanym powyżej zakresie nie naruszy jego prawa do sądu. Z powyższych względów na podstawie art. 260 § 1 i § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 3 p.p.s.a., sąd orzekł, jak w postanowieniu. d.j.