III SA/Łd 188/15

Sygn. akt III SA/Łd 188 /15 [pic] WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 maja 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Cisowska-Sakrajda, Sędziowie Sędzia NSA Irena Krzemieniewska (spr.), Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska, , Protokolant specjalista– Dominika Janicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2015 roku sprawy ze skargi P. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia z kosztów postępowania rozgraniczeniowego uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Wójta Gminy [...] z dnia [...], nr [...]. Postanowieniem z dnia [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy postanowienie Wójta Gminy R. z dnia [...] znak: [...] o odmowie zwolnienia P. K. z kosztów postępowania rozgraniczeniowego. Kolegium wskazało następujący stan faktyczny: Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2013 r. Wójt Gminy R. wszczął na wniosek A. i R. W. postępowanie rozgraniczeniowe pomiędzy: nieruchomością położoną w obrębie L., oznaczoną w ewidencji gruntów numerem działki 53 stanowiącą współwłasność wnioskodawców, a nieruchomością oznaczoną numerem działki 54 będącą własnością P. K.; nieruchomością położoną w obrębie L., oznaczoną numerem działki 140 stanowiąca współwłasność wnioskodawców, a nieruchomością oznaczoną numerem działki 139 stanowiącą własność P. K.; nieruchomością położoną w obrębie L., oznaczoną numerem działki 278/2 stanowiącą współwłasność wnioskodawców, a działką nr 279 stanowiącą własność P. K.. Decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. Wójt Gminy R. orzekł o rozgraniczeniu pomiędzy nieruchomościami wskazanymi w powołanym postanowieniu, a następnie ustalił koszty postępowania rozgraniczeniowego oddzielnie dla każdej z rozgraniczanych działek (postanowienia Wójta Gminy R. z dnia [...] marca 2014 r. znak: [...], z dnia [...] marca 2014 r. znak: [...] i z dnia [...] kwietnia 2014 r. znak: [...]). Na wszystkie wymienione postanowienia P. K. wniósł zażalenia, w których wnioskował, między innymi, o zwolnienie go z kosztów postępowania rozgraniczeniowego ze względu na swoją sytuację finansową - brak środków na pokrycie kosztów rozgraniczenia nieruchomości. Wszystkie postanowienia Wójta Gminy R. o ustaleniu kosztów postępowania rozgraniczeniowego zostały uchylone przez Kolegium i sprawy przekazane do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Kolegium wskazało, że w jego ocenie, ustalając koszty postępowania organ powinien jednocześnie odnieść się do wniosku o zwolnienie z tych kosztów, gdyż od tego zależeć będzie wysokość kosztów, jakie ma ponieść strona. Należy bowiem mieć na uwadze, że stosownie do art. 265 k.p.a. wszelkie nie uiszczone w terminie opłaty i koszty postępowania oraz inne należność wynikłe z tego postępowania podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych. Otrzymując postanowienie o kosztach postępowania zobowiązany powinien więc wiedzieć, jakie ostatecznie ma ponieść koszty postępowania. Następnie, postanowieniem z dnia [...], działając na podstawie art. 123, art. 264, art. 267 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.) po rozpatrzeniu wniosku z dnia 28 lipca 2014 r. P. K. o zwolnienie z kosztów postępowania rozgraniczeniowego Wójt Gminy R. odmówił zwolnienia P. K. z poniesienia kosztów postępowania rozgraniczeniowego, wszczętego na wniosek A. i R. W. W uzasadnieniu wskazano, że P. K. dnia 28 lipca 2014 r. wystąpił do Wójta Gminy R. z wnioskiem o zwolnienie z kosztów postępowania administracyjnego w sprawie rozgraniczenia nieruchomości obrębu L. nr 53, 140, 278/2, stanowiących współwłasność A. i R. W. z nieruchomościami sąsiednimi, obrębu L. numer 54, 139, 279, stanowiącymi własność P. K. Postępowanie rozgraniczeniowe w niniejszej sprawie zakończone zostało decyzją Wójta Gminy R. nr [...] z dnia [...] lutego 2014 r. Niniejsza decyzja nie stała się ostateczna. P. K. niezadowolony z ustalonego przebiegu granic w trakcie toczącego się postępowania wnioskował w oparciu o art. 33 ust 3 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. z 2010 r., Nr 193, poz. 1287 ze zm.) o przekazanie sprawy do Sądu Rejonowego w P. Organ pismem nr [...] z dnia 25 marca 2014 r. przekazał akta niniejszej sprawy do ww. sądu celem rozpatrzenia. P. K. o zwolnienie z kosztów postępowania wnioskował także w pismach z dnia 7 kwietnia 2014 r. i dnia 8 kwietnia 2014 r. z powodu braku dochodów. Z przedłożonych dokumentów wynika, że wnioskodawca jest osobą samotną, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w P. jako osoba bezrobotna i nie posiada prawa do zasiłku. P. K. nie korzysta ze świadczeń z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. Z załączonego do wniosku z dnia 28 lipca 2014 r. oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że wnioskodawca jest w posiadaniu siewnika, ciągnika, sadzarki, rozrzutnika, bron, pługa, kultywatora oraz samochodu (Fiat 126 p.). W skład posiadanego majątku nieruchomego P. K. wchodzą: budynek mieszkalny, budynek gospodarczy, drewniana stodoła oraz nieruchomości gruntowe położone w obrębie L. oznaczone nr 54, 279, 403, 455, 139, 582 oraz nieruchomości położone w obrębie M. oznaczone nr 821, 822 o łącznej powierzchni 3,44 ha. P. K. umową z dnia 12 listopada 2008 r. przekazał W. K. (siostrze) na okres 10 lat nieodpłatnie w dzierżawę nieruchomości obrębu L. oznaczone numerami 54, 279 i 455 o łącznej powierzchni 2,712 ha. Tutejszy organ, na podstawie posiadanej dokumentacji ustalił, iż P. K. prowadzi samodzielnie gospodarstwo rolne o powierzchni 0,728 ha tj. 0,68 ha przeliczeniowych. Przeciętna wysokość potencjalnego dochodu z ww. gospodarstwa, stosownie do art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. 2006 r., Nr 136, póz. 969 ze zm.) wynosi 1 653,00 zł. rocznie (0,68 ha przel. x 2431,00 zł.). P. K. w przedłożonym oświadczeniu o stanie majątkowym zaznaczył, że oprócz posiadanego dochodu z ww. gospodarstwa rolnego finansowo wspiera go także W. K. Dokonując analizy wniosku skarżącego organ stwierdził, iż oddając bezpłatnie w dzierżawę nieruchomości obrębu L. nr 54, 279 i 455 o łącznej powierzchni 2,712 ha, tj. 2,82 ha przeliczeniowych P. K. pozbawił się sam dochodu na okres 10 lat (roczny dochód z wydzierżawionych gruntów - 2,82 ha x 2431,00 zł = 6 855,42 zł). W interesie wydzierżawiającego, czyli P. K. powinno być określenie w umowie wysokości czynszu (dochodu) lub zobowiązanie dzierżawcy do uiszczania kosztów związanych z wydzierżawiającymi nieruchomościami, w tym m.in. kosztów postępowań administracyjnych. Organ uznał, iż w związku z nienależytym zabezpieczeniem swoich interesów w momencie przekazywania gruntów w dzierżawę nieusprawiedliwione jest w myśl art. 267 K.p.a. zwolnienie P. K. z poniesienia kosztów postępowania rozgraniczeniowego w niniejszej sprawie. Nadmienił, iż ustalenie spornych granic pomiędzy nieruchomościami położonymi w obrębie geodezyjnym L. oznaczonymi w ewidencji gruntów nr 53, 140, 278/2, stanowiącymi współwłasność A. i R. W. a nieruchomościami nr 54, 139, 279, stanowiącymi własność P. K., leży w interesie prawnym wszystkich ich właścicieli, w tym także P. K., który jak wynika z akt sprawy nie uznał wskazanego przez geodetę przebiegu spornych granic, wnioskując w przekazanie sprawy do sądu. Na podstawie art. 152 k.c. koszty rozgraniczenia ponoszą właściciele gruntów sąsiadujących po połowie. Na powyższe postanowienie P. K. wniósł zażalenie wnosząc o przyznanie mu prawa pomocy poprzez całkowite zwolnienie od kosztów postępowania rozgraniczeniowego z powodu braku środków pieniężnych na ich pokrycie. Podniósł, iż pracuje u dzierżawcy na leki, ubezpieczenie zdrowotne oraz część opłat stałych. Pobierał rentę do 30 kwietnia 2012 r. decyzję o odmowie przyznania renty na dalszy okres zaskarżył do sądu, sprawa jest w toku. Uzasadniając swą prośbę wymienił wszystkie otrzymane postanowienia i decyzje organów administracji publicznej wydane w związku z przeprowadzonym postępowaniem rozgraniczeniowym. Podał przyczynę zakwestionowanego przez geodetę przebiegu granicy oraz opisał historie konfliktu granicznego i związanych z nim spraw wszczętych przed sądem powszechnym. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie. Wskazało, że podstawę zwolnienia strony z ponoszenia kosztów postępowania administracyjnego stanowi art. 267 k.p.a., w myśl którego, w razie niewątpliwej niemożności poniesienia przez stronę opłat, kosztów i należności związanych z tokiem postępowania organ administracji publicznej może ją zwolnić w całości lub w części od ponoszenia tych opłat, kosztów i należności. Następuje to w formie postanowienia, na które służy zażalenie. Cytowany przepis pozwala organowi administracyjnemu na zwolnienie strony w części lub w całości z obowiązku ponoszenia opłat i kosztów postępowania, w razie "niewątpliwej niemożności" ich poniesienia. Przepis ten ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może, ale nie musi zwolnić stronę z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania administracyjnego, bowiem jest to jego prawo, a nie obowiązek. W każdym jednak przypadku powinien ustalić, czy zachodzi "niewątpliwa niemożność" poniesienia kosztów i wskazać, jakie okoliczności przemawiają za zwolnieniem, bądź odmową zwolnienia z ponoszenia kosztów postępowania rozgraniczeniowego. Dokonując analizy sytuacji majątkowej i finansowej P. K. organ odwoławczy doszedł do wniosku, że miesięczne wydatki skarżącego przewyższają uzyskiwane przez niego dochody. Nie można więc stwierdzić, że występuje "niewątpliwa niemożność" poniesienia przez P. K. kosztów postępowania rozgraniczeniowego, skoro istnieje wątpliwość, co do rzetelności złożonego oświadczenia o wysokości i źródłach uzyskiwania dochodów. Nie zachodzi więc podstawowa przesłanka zezwalająca organowi na zwolnienie skarżącego z kosztów postępowania rozgraniczeniowego. Organ zwrócił uwagę również na to, że zwolnienie z kosztów dotyczy zapłaconego przez organ pierwszej instancji wynagrodzenia geodety dokonującego czynności rozgraniczenia nieruchomości. Z przepisu art. 152 K.c. wynikają dwa obowiązki właścicieli sąsiednich nieruchomości. Pierwszy to obowiązek współdziałania przy rozgraniczeniu gruntów, a drugi to obowiązek urządzenia i utrzymania stałych znaków granicznych na określonej już granicy. Koszty rozgraniczenia oraz koszty urządzenia i utrzymywania stałych znaków granicznych właściciele ponoszą po połowie. Rozgraniczenie nieruchomości w znaczeniu prawa cywilnego służy ustaleniu granic na gruncie, w obrębie których właściciel może wykonywać swe władztwo w stosunku do wyodrębnionej za pomocą linii granicznych części powierzchni ziemskiej. Jego celem jest ustalenie przebiegu granic przez określenie położenia punktów linii granicznych, utrwalenie tych punktów znakami granicznymi na gruncie oraz udokumentowanie tych czynności. Ustalenie granic sąsiadujących nieruchomości leży więc w interesie prawnym wszystkich właścicieli, gdy granice gruntów sąsiadujących stały się sporne. W uchwale składu siedmiu sędziów sygn. I OPS 5/06 z dnia 11 grudnia 2006 r. (ONSA 2007 r. Nr 2, póz. 26), Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że: "Organ administracji publicznej, orzekając o kosztach postępowania rozgraniczeniowego na podstawie art. 262 § 1 pkt 2 K.p.a., może obciążyć kosztami rozgraniczenia nieruchomości strony będące właścicielami sąsiadujących nieruchomości (art. 152 Kodeksu cywilnego), a nie tylko stronę, która żądała wszczęcia postępowania." Postępowanie rozgraniczeniowe przebiega w dwóch fazach - pierwszej przed organem administracji publicznej i drugiej (w razie niezakończenia sporu) przed sądem powszechnym. Jednak jest to cały czas spór cywilny o to do jakich granic sięga prawo własności nieruchomości. Zwolnienie strony sporu granicznego z obowiązku ponoszenia kosztów rozgraniczenia nieruchomości w konsekwencji przerzuciłoby ten obowiązek na organ administracji publicznej niebędący stroną tego sporu. Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przez P. K. do WSA w Łodzi ponownie wnosząc o zwolnienie go z kosztów postępowania i podnosząc argumenty zawarte w zażaleniu na postanowienie organu I instancji. Ponadto podkreślił, iż nie wiedział, że będzie obciążony kosztami oraz w jakiej wysokości będą te koszty. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie nie znajdując przesłanek do uchylenia bądź też zmiany zaskarżonego postanowienia. Postanowieniem z dnia 18 marca 2015 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje; Skarga jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Natomiast, w myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. nr 270 t.j.dalej p.p.s.a. ), sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1/ uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2/ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach; 3/ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach. Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. W przedmiotowej sprawie Sąd stwierdził. iż doszło do naruszenia przepisów postępowania i mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszone zostały przepisy art. 7,8, 77 § 1 , 107 § 3, k.p.a. Podstawę rozstrzygnięcia stanowi art. 267 k.p.a. z którego wynika że - w razie niewątpliwej niemożności poniesienia przez stronę opłat, kosztów i należności związanych z tokiem postępowania organ administracji publicznej może ją zwolnić w całości lub w części od ponoszenia tych opłat, kosztów i należności. Zwolnienie od opłat skarbowych następuje z zachowaniem przepisów o tych opłatach. Trzeba zauważyć, że pierwotne postanowienie o kosztach postępowania rozgraniczeniowego zostało uchylone i sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania organowi I instancji z uwagi na szereg niejasności co do przebiegu spornych granic a także z uwagi na konieczność odniesienia się do wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów, zawartego w zażaleniu. Organ napisał "otrzymując postanowienie o kosztach postępowania zobowiązany powinien więc wiedzieć, jakie ostatecznie ma ponieść koszty postępowania a jak słusznie wskazał P. K., o wysokości przewidywanych kosztów postępowania strony powinny być poinformowane już w jego trakcie, aby móc wystąpić o zwolnienie z ich ponoszenia albo w ogóle zrezygnować z przeprowadzenia postępowania ze względu na zbyt wysokie jego koszty" (postanowienie SKO z dnia [...] czerwca 2014 r. sygn.. [...] str. 472 akt adm.) Następnie organ przeprowadził postępowanie w przedmiocie wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów postępowania rozgraniczeniowego. Oceniając wniosek skarżącego i przedłożone przez niego dokumenty organ nie zbadał, jakie były przyczyny wydzierżawienia przez niego większości posiadanych użytków rolnych. Być może były to przyczyny zdrowotne, skoro skarżący kilkakrotnie wskazywał, że ponosi znaczne wydatki na leki. Dzierżawca świadczy na jego rzecz jedynie podatek rolny, co wynika z umowy dzierżawy. Ponadto skarżący wydzierżawił grunty siostrze, nie wiadomo, jakie były przyczyny takiego posunięcia. Organ w ogóle nie odniósł się do powyższych kwestii. Tymczasem z dokumentów przesłanych przez skarżącego wynika, że został on pozbawiony prawa do renty rolniczej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym (decyzja KRUS z dnia [...] czerwca 2012 r. k. 524 akt adm.). Skarżący nie pobiera żadnych świadczeń z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej . W świetle powyższej sytuacji niedopuszczalne jest twierdzenie organu I instancji, że oddając bezpłatnie w dzierżawę nieruchomości o łącznej powierzchni 2,712 ha, tj. 2,82 ha przeliczeniowych P. K. pozbawił się sam dochodu na okres 10 lat (roczny dochód z wydzierżawionych gruntów 2,82 ha x 2431,00 zł = 6.855,42 zł), i że w jego interesie powinno być określenie w umowie wysokości czynszu (dochodu) lub zobowiązanie dzierżawcy do uiszczania kosztów związanych z wydzierżawianymi nieruchomościami oraz, że nienależycie zabezpieczył swoje interesy przekazując grunty w dzierżawę. Ocena dokonana przez organ ma charakter dowolny a nie swobodny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymując w mocy postanowienie organu I instancji przytoczyło stan faktyczny, podało podstawę prawną, ale organ odwoławczy ponownie nie dokonał wnikliwej oceny sytuacji materialnej skarżącego. Wskazał natomiast jedynie, że miesięczne wydatki skarżącego przewyższają uzyskiwane przez niego dochody i istnieje wątpliwość co do rzetelności złożonego oświadczenia o wysokości i źródłach uzyskiwania dochodów. Stanowisko takie jest niewystarczające. Organ ponownie nie odniósł się do sytuacji zdrowotnej skarżącego, że jest on osobą trwale niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym oraz, że w utrzymaniu pomaga mu siostra, która jest jednocześnie dzierżawcą większości jego gruntów rolnych. Organ odwoławczy nie zwrócił uwagi, że P. K. przed wydaniem postanowienia o kosztach nie był informowany o konieczności ich poniesienia oraz o szacunkowej ich wysokości, co dałoby mu ewentualną możliwość wcześniejszego ubiegania się o zwolnienie od nich, tudzież odstąpienia od postępowania rozgraniczeniowego, co było między innymi przyczyną uchylenia pierwotnego postanowienia w przedmiocie kosztów i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zdaniem Sądu w tym składzie organy powinny jeszcze raz przeanalizować dokładnie sytuację materialną skarżącego pod kątem przesłanek z art. 267 k.p.a. Art. 267 k.p.a. stwarza w istocie fakultatywną podstawę do zwolnień o charakterze socjalnym (zob. W. Kościółek, Prawo ubogich, Klinika 1999, nr 1, s. 71-78). Trzeba jednak pamiętać, mimo uznaniowego charakteru zwolnienia, o elementarnych ograniczeniach o charakterze materialnoprawnym w zakresie ustalania wysokości opłat i kosztów, które wywieść można zarówno z treści Konstytucji RP, jak i innych norm. "Niedopuszczalne jest bowiem, aby w demokratycznym państwie prawa jednostka, która ma z jednej strony zagwarantowane prawo do sądu, a z drugiej nie mniej istotne prawo do sprawiedliwej procedury administracyjnej, a zatem służy jej prawo do praworządnego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej dotyczącej sfery praw i obowiązków administracyjnych, tych praw była pozbawiona ze względu na jej sytuację społeczno-ekonomiczną, czyli stan majątkowy" (P. Dobosz, Zasady i tryb..., s. 9). Małgorzata Jaśkowska Komentarz aktualizowany do art.267 Kodeksu postępowania administracyjnego .Stan prawny: 2015.02.01 Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 lit. c orzekł jak w sentencji. ds