III SA/Łd 523/11

Dnia 26 stycznia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Teresa Rutkowska po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2012 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku J. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. z dnia [...] znak [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku akcyzowym za miesiące od maja do grudnia 2005 roku oraz za styczeń i luty 2006 roku postanawia odmówić przyznania prawa pomocy R.A. III SA/Łd 523/11 UZASADNIENIE W dniu 29 lipca 2010 roku J. W. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. z dnia [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku akcyzowym za miesiące od maja do grudnia 2005 roku oraz za styczeń i luty 2006 roku w kwocie 1012526 zł W skardze zawarty był wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 9 grudnia 2010 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, a Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 22 lutego 2011 r. oddalił zażalenie na powyższe postanowienie. Wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę wniesioną przez J. W Skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, w treści której sformułował kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, załączając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej na druku "PPF". Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2011 r. referendarz sądowy odmówił J. W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowienie doręczone zostało w dniu 4 stycznia 2012 r. W dniu 11 stycznia 2012 r. skarżący złożył sprzeciw do tego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił, co następuje: W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a z żoną posiada rozdzielność majątkową od 2001 r. Wskazał, iż osiąga dochód w wysokości 1.376 zł brutto i spłaca raty kredytu po 400 zł miesięcznie zaciągniętego w firmie "A.", który to kredyt zaciągnął na pokrycie kosztów niniejszego postępowania (wpisu od skargi). Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, źródłem jego utrzymania są dochody ze stosunku pracy w wysokości 1.376 zł miesięcznie brutto, zaś prowadzoną działalność gospodarczą pod nazwą B., która była zawieszona od 31 stycznia 2009 roku, zlikwidował w styczniu 2011 r. z uwagi – jak wskazał – na blokadę rachunków bankowych i brak możliwości jej prowadzenia. Skarżący nie posiada żadnego majątku ani oszczędności. Wezwany do udzielania dodatkowych informacji o stanie majątkowym skarżący wyjaśnił, iż z żoną pozostaje w nieformalnej separacji, nie korzysta z jej pieniędzy oraz nie ma dostępu do jej dokumentów finansowych i w związku z tym nie jest w stanie udzielić informacji w zakresie dotyczącym sytuacji majątkowej żony. Wyjaśnił także, że koszty wpisu w kwocie 10.126 zł opłacił w niniejszej sprawie z pożyczki udzielonej mu przez właścicielki firmy "A.", w tym H. W. (żonę skarżącego). Obecnie spłaca raty tej pożyczki w kwocie 400 zł miesięcznie. Dalej wyjaśnił, że zamieszkuje w domu będącym własnością żony oraz dwójki dorosłych dzieci (w jednym pokoju), nie ponosi w związku z tym żadnych kosztów eksploatacyjnych, z uwagi – jak wyjaśnił – na niskie wynagrodzenie. Z wcześniejszych wyjaśnień skarżącego wynika, że dom ma powierzchnię 200 m2. Skarżący nadesłał kopię umowy wyłączenia wspólności ustawowej i częściowego podziału majątku dorobkowego z dnia 26 października 2001 roku, w którym dom przy ul. C. w Ł. z całym wyposażeniem oraz samochód osobowy przypadają w całości żonie skarżącego, jemu zaś środki trwałe oraz wyposażenie firmy B. oraz wszelkie zobowiązania i wierzytelności związane z jej działalnością. Żona skarżącego ustanowiła na jego rzecz nieodpłatną służebność osobistą dożywotniego zamieszkiwania i korzystania z budynku mieszkalnego przy ul. C. Wnioskodawca nadesłał także zaświadczenie o zarobkach potwierdzające, iż jest zatrudniony w należącej do jego żony i córki firmie "A." Spółka jawna H. i K. W., I. C. na stanowisku prokurenta, na pełnym etacie, z wynagrodzeniem w wysokości deklarowanej we wniosku. Z dokumentów załączonych do uprzednio składanego wniosku o przyznanie prawa pomocy, tj. kopii deklaracji podatkowej PIT-36L za 2008 rok, wynika, iż z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący uzyskał przychód w wysokości 347.463 zł, poniósł koszty w wysokości 346.743 zł osiągając dochód na poziomie 719 zł, w tym samym roku uzyskał także dochody ze stosunku pracy oraz działalności wykonywanej osobiście w łącznej kwocie 16.657 zł. W 2009 roku działalność gospodarcza przyniosła skarżącemu stratę w wysokości 6.320 zł, zaś jego dochód ze stosunku pracy wyniósł 13.977 zł. Z przedłożonego obecnie zeznania podatkowego za rok 2010 wynika, że uzyskał dochód w kwocie 14.469 zł. Nadesłał także wyciągi z posiadanych przez niego rachunków bankowych w D. potwierdzające fakt wskazywanych zajęć egzekucyjnych. Załączył również umowę pożyczki opiewającą na kwotę 10.126 zł oraz wyciąg z listy płac firmy "A.", dokumentujący fakt potrącania skarżącemu rat tej pożyczki. Skarżący podkreśla, że nie ma żadnych możliwości uzyskania danych finansowych żony, a ponadto należy wziąć pod uwagę, iż z dniem 9 listopada 2011 r. został wpisany do rejestru dłużników niewypłacalnych, co potwierdza złożony odpis postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w Ł. w sprawie [...] ( k- 193) Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej ustawa p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 ustawy p.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Na wstępie wskazać na należy na generalną zasadę, iż koszty sądowe stanowią daninę publiczną. Konstytucja RP przewiduje powszechny obowiązek ponoszenia takich danin, stanowiąc w art. 84, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Niewątpliwie, w istocie konstytucyjną zasadą jest również prawo do sądu ustanowione w art. 45 ust. 1 ustawy zasadniczej, dlatego też w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonania wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego, wynikającej z art. 199 ustawy p.p.s.a. i może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 powoływanej ustawy. Zgodnie z ww. przepisem, ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "gdy wykaże" jednoznacznie wynika, że to strona ma przekonać Sąd, iż znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). W interesie skarżącego, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, leżeć powinno zatem prawidłowe oraz pełne wyjaśnienie jego rzeczywistej sytuacji materialnej i możliwości płatniczych. Przy czym obowiązkiem strony jest poczynienie oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania oraz wykorzystanie w pełni swoich możliwości, w tym zarobkowych, w celu pokrycia kosztów sądowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Złożone na potrzeby postępowania w przedmiocie prawa pomocy oświadczenia strony budzą, w ocenie Sądu, wątpliwości. We wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący wskazał, iż utrzymuje się z wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę twierdząc przy tym, iż samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Nadmienić należy, iż w poprzednio składanych wnioskach jako osobę pozostającą we wspólnym gospodarstwie wskazywał jednakże swoją żonę, z którą - jak podaje - pozostaje w nieformalnej separacji. We wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wykazał wielkości ponoszonych kosztów utrzymania, ograniczając się do stwierdzenia, iż po potrąceniu mu kwoty spłaty pożyczki z dochodu z umowy o pracę, pozostaje mu ok. 600 zł miesięcznie. Nie podał jednak jakiej wielkości koszty utrzymania ponosi, których fakt ponoszenia stanowi niewątpliwie immanentną cechę prowadzenia odrębnego gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na wezwanie do udzielenia dodatkowych informacji przyznał przy tym, że zamieszkuje w domu (segment mieszkalny – 200 m2) będącym własnością żony i dwójki dorosłych dzieci. Nadmienił w tym względzie, iż wszystkie koszty bieżącego utrzymania domu ponoszą żoną i dzieci. Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, że skarżący powinien mieć przynajmniej ogólne rozeznanie o stanie majątkowym i dochodach innych członków rodziny, w szczególności żony, także z uwagi na fakt zatrudnienia skarżącego w firmie żony na stanowisku prokurenta firmy. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie w swoich orzeczeniach podkreślał, iż obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego (por. m.in. postanowienie NSA z 23 marca 2011 roku, sygn. akt II FZ 112/11 oraz 28 lipca 2009 roku, sygn. akt I FZ 233/09 i z 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). Na okoliczność tę zwracał już uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w tej sprawie podkreślając, że również w razie zawarcia małżeńskiej umowy majątkowej małżonkowie nadal zobowiązani są do zaspokajania potrzeb innych członków rodziny, w tym udzielania wzajemnego wsparcia, także w celu prowadzenia sporów sądowych. Sąd rozpoznający niniejszy wniosek popiera w pełni ten pogląd. Podkreślić należy, iż rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się do stosunków majątkowych małżonków nie zaś do ich wzajemnych obowiązków względem siebie. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoim majątkiem. Skarżący błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jego żonę z obowiązku pomocy finansowej, a jemu samemu uniemożliwia uzyskanie informacji o sytuacji majątkowej żony. Skoro skarżący twierdzi, że potrzebuje pomocy państwa w zakresie realizacji swoich praw przed sądem, to konieczna jest ocena, czy pomoc rodziny udzielona skarżącemu nie byłaby wystarczająca dla pokrycia kosztów sądowych w przedmiotowym postępowaniu. Dopiero ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy pomoc rodziny nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości pomocy z budżetu państwa. Okoliczności tej skarżący, w ocenie Sądu, nie wykazał. W ocenie Sądu, fakt odmowy przekazania żądanych informacji czyni niewiarygodnym powoływanie się przez stronę skarżącą na okoliczność braku możliwości płatniczych i poniesienia kosztów postępowania w sprawie. Wskazać w związku z tym należy, iż orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że niedopełnienie w całości lub choćby w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. m.in. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09). W niniejszej sprawie mamy natomiast do czynienia z taką właśnie sytuacją, albowiem strona skarżąca odmówiła przekazania dodatkowych informacji w związku z wezwaniem do ich przedłożenia. Brak precyzyjnych i pełnych informacji o stanie majątkowym skarżącego, czy członków jego rodziny może zatem w takiej sytuacji stanowić o odmowie przyznania jej prawa pomocy, na co wskazywał wielokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie. Wskazać również należy, iż skarżący decydując się na zatrudnienie w firmie żony za najniższym wynagrodzeniem (zgodnie z oświadczeniem uzyskuje średnie wynagrodzenie brutto w kwocie 1.386 zł) sam ogranicza swoje możliwości finansowe. NSA wielokrotnie podkreślał, iż oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy należy wziąć pod uwagę z jednej strony wysokość obciążeń finansowych w danym postępowaniu, z drugiej strony natomiast szeroko rozumiane możliwości finansowe strony. Chodzi bowiem nie tylko o realną, obecną sytuację finansowa, ale również przyczyny takiego stanu rzeczy. Sąd przy rozpoznawaniu wniosku o udzielenie prawa pomocy, w sytuacji gdy strona nie w pełni wykorzystuje możliwości zarobkowe, uprawniony jest do przyjęcia, iż stan majątkowy (dochodowy) strony jest faktycznie taki, jaki miałby ona, gdyby w pełni wykorzystała swoje możliwości zarobkowe. Tymczasem, jak wynika z przedłożonych dokumentów skarżący podjął pracę za najniższe możliwe wynagrodzenie, tym samym sam ograniczając wysokość możliwych do uzyskania zarobków . Nadmienić jeszcze należy, że w niniejszej sprawie, w związku z uprzednim wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy orzekał już Naczelny Sąd Administracyjny i zgodził się z rozstrzygnięciem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy (postanowienie z dnia 22 lutego 2011 r., sygn. akt I GZ 46/11). Uzasadnienia treści rozstrzygnięcia i podnoszonej w niej argumentacji w konkretnym ówcześnie zaistniałym stanie faktycznym nie zmienia w szczególności podnoszony przez skarżącego fakt zaciągnięcia pożyczki w firmie żony, której celem była opłacenie wpisu w niniejszej sprawie, a co obecnie łączy się z koniecznością regulowania przez skarżącego rat tej pożyczki. Wskazać jedynie należy, iż pożyczka ta udzielona została przez firmę, której żona skarżącego jest współwłaścicielką. Fakt, iż skarżący zobligowany został do spłaty tej pożyczki na rzecz firmy pozostającej współwłasnością jego żony pozostaje kwestią wzajemnych rozliczeń między małżonkami, w aspekcie wskazanych postanowień kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Reasumując, w ocenie Sądu, w świetle powyższych ustaleń, stwierdzić należy, iż wniosek skarżącego nie może zostać uwzględniony. Wobec powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu. R.A.