III SA/Łd 87/22

Dnia 12 kwietnia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Monika Krzyżaniak (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Joanna Wyporska-Frankiewicz Asesor WSA Anna Dębowska Protokolant: asystent sędziego Beata Drożdż po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2022 roku sprawy ze skargi K. G. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia o wygaśnięciu zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz skarżącej K. G. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z [...], numer [...], wydaną na podstawie art. 127 § 3 oraz art. 219 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: "k.p.a.") w związku z art. 83b oraz art. 24 ust. 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.) oraz art. 41 b, art. 52 ust. 1 i art. 59 ust. 3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2021 r. poz. 266 ze zm.) oraz art. 77 i art. 94 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2019 r. poz. 2204), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił K. G. wydania zaświadczenia o wygaśnięciu zobowiązań powstałych z tytułu nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników obciążających nieruchomość, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi Księgi Wieczyste o nr: [...] i [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 26.08.2021 r. do Placówki Terenowej w [...] wpłynął wniosek K. G. o sporządzenie i doręczenie oświadczenia wierzyciela o zgodzie na wykreślenie wpisu hipotek przymusowych, wpisanych w księgach wieczystych o nr [...] oraz nr [...], względnie wydania decyzji o odmowie wydania zaświadczenia o wygaśnięciu zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Decyzją z [...] znak: [...], placówka KRUS odmówiła K. G. wydania zaświadczenia o wygaśnięciu zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, wpisanych w dziale IV Księgi Wieczystej nr [...] oraz nr [...] w kwotach: 6 737,96 zł; 20 407,40 zł; 8 319,00 zł i 15 444,00 zł. Od powyższego rozstrzygnięcia strona wniosła odwołanie do Sądu Okręgowego w [...], [...] Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. W zaskarżonej decyzji Prezes KRUS stwierdził, iż decyzja z [...] zawierała niewłaściwe pouczenie, które nie odpowiadało przepisom prawa, gdyż organem właściwym do rozpoznania sprawy nie jest sąd powszechny, lecz organ II instancji. Rozpatrując ponownie sprawę, organ ustalił, że w księgach wieczystych o nr [...] oraz [...], urządzonych dla nieruchomości, której właścicielem była zmarła w dniu 02.09.2020 r. H. Z., figurują wpisy z tytułu nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. W KW o nr [...] hipoteka przymusowa zwykła w kwocie 6.737,96 zł, za okres od I kwartału 1991 r. do II kwartału 1999 r. oraz hipoteki przymusowe kaucyjne w łącznej kwocie 28.726,40 zł, za okres od III kwartału 1999 r. do IV kwartału 2009 r. W KW o nr [...] figuruje wpis hipoteki przymusowej w kwocie 15.444,00 zł z tytułu zaległych składek za okres od I kwartału 2010 r. do I kwartału 2015 r. KRUS wskazał następnie, że zgodnie z zapisem art. 41b ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przedawnieniu nie ulegają należności z tytułu składek zabezpieczone wpisem hipoteki, jednak po upływie terminu przedawnienia mogą one być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki, do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Powoduje to, zdaniem organu, że Kasa po upływie okresu przedawnienia nie ma możliwości aktywnego egzekwowania swoich należności od dłużnika, co nie oznacza, że dług rzeczowy nie istnieje. Roszczenie mimo upływu okresu przedawnienia obciąża rzeczowo nieruchomość i wygasa dopiero po całkowitej spłacie wszystkich wierzytelności zabezpieczonych hipoteką, zgodnie z brzmieniem przepisu art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Organ zaznaczył, że zgodnie z przepisami art. 77 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie narusza uprawnienia wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia z obciążonej nieruchomości. Przepis powyższy umożliwia dochodzenie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nawet wówczas, gdy należność ta na ogólnych zasadach uległa przedawnieniu. Innymi słowy hipoteka chroni taką wierzytelność przed skutkami przedawnienia. Oznacza to, że uzyskanie na nieruchomości dłużnika hipoteki przymusowej, chroni wierzyciela w odniesieniu do tej nieruchomości, przed skutkami przedawnienia zabezpieczonej wierzytelności. Upływ terminu przedawnienia rodzi tylko takie konsekwencje, że następuje przekształcenie odpowiedzialności osobistej dłużnika w odpowiedzialność rzeczową. Hipoteka pozostaje w mocy niezależnie od tego, jak długo istnieje i jest wymagalna zabezpieczona wierzytelność. KRUS wskazał, że wykreślenie wpisu hipoteki może zatem nastąpić po całkowitej spłacie wierzytelności. Organ podniósł, iż wobec braku spłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, które Placówka w [...] zabezpieczyła na hipotece oraz w oparciu o obowiązujące przepisy podjęto decyzję o odmowie wydania żądanego zaświadczenia. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, K. G., reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, zaskarżyła powyższe rozstrzygnięcie organu w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy w postaci: - art. 41b ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia art. 64 ust. 2 i 3 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. SK 40/12, zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r., - art. 64 ust. 2 i 3 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez pominięcie ich treści przy ocenie zgodności z Konstytucją RP art. 4Ib ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W oparciu o wskazane zarzuty strona wniosła o uchylenie w całości skarżonej decyzji oraz zobowiązanie Prezesa KRUS do wydania zaświadczenia o wygaśnięciu zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, wpisanych w dziale IV Księgi Wieczystej nr [...] oraz nr [...] w kwotach: 6.737,96 zł; 20.407,40 zł oraz 15.444,00 zł, a także zasądzenie od organu administracji kosztów procesu wraz z kosztami zastępstwa radcowskiego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że KRUS pismem z dnia 20.07.2021 r. przyznał, że niespłacone należności zabezpieczone hipoteką w wysokości 37 353,60 zł uległy w całości przedawnieniu, są natomiast przedmiotem wpisu hipoteki przymusowej w księgach wieczystych. Podstawą wpisu hipotek w księdze wieczystej nr [...] w większości są tytuły wykonawcze z 1999 r. (34) oraz dwie decyzje z 2006 r. i 2010 r. Z kolei w księdze wieczystej nr [...] podstawą wpisu hipoteki jest decyzja z 2015 r. Strona wskazała, że art. 41b ust 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przewidujący, że nie przedawniają się należności składkowe zabezpieczone hipoteką obowiązuje od 02.05.2004 r. Wcześniej identycznie kwestię tę regulował art. 70 § 6 ordynacji podatkowej w zw. z art. 52 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis art. 70 § 6 ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., na mocy wyroku TK z dnia 08.10.2013r., sygn. akt SK 40/12, został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Wyrok dotyczy zatem expressis verbis hipotek ustanowionych przez KRUS w okresie od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. Strona podniosła, że w orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny cecha niekonstytucyjności odnosi się także do art. 70 § 8 o.p. w brzmieniu obowiązującym na dzień ustanowienia hipoteki. Można więc w tej sytuacji mówić o oczywistej niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP także art. 70 § 8 o.p. w zakresie, o którym mowa w omawianym orzeczeniu Trybunału. Dodatkowo strona wskazała, że przepis art. 41 b ust 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który obowiązuje od 02.05.2004 r. jest niemal identyczny jak wskazane wyżej przepisy ordynacji podatkowej uznane za niekonstytucyjne. Można więc zdaniem strony stwierdzić również o oczywistej niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP także art. 41b ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Strona wskazała, iż skoro ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie instytucji przedawnienia, przy określaniu zasad dotyczących zobowiązań wobec KRUS, to powinien przestrzegać standardów konstytucyjnych jakimi są m.in. powszechność i równość w ponoszeniu ciężarów publicznoprawnych o czym mówi art. 84 Konstytucji. Przepis art. 41b ust 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników prowadzi do zróżnicowania w ramach kategorii dłużników KRUS z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, czyniąc część z nich dłużnikami "dożywotnimi". Zdaniem skarżącej, naruszenie konstytucyjnego obowiązku płacenia podatków, które oczywiście jest naganne, społecznie szkodliwe i sprzeczne z interesem publicznym nie stanowi wystarczającej przesłanki egzekwowania długu podatkowego w nieskończoność od dłużników i ich następców prawnych. Skarżąca, jako spadkobierca płatnika składek została zaskoczona podjęciem przez organ działań w celu wyegzekwowania zaległych należności i choćby nawet chciała spieniężyć majątek spadkowy i spłacić zaległości to z uwagi na obciążenie hipoteką nie może tego faktycznie dokonać. Brak jest w ocenie strony również uzasadnienia, dla którego gorzej są traktowani dłużnicy KRUS objęci surowszymi, zakładającymi wyłączenie przedawnienia, regułami egzekwowania należności tylko z tego powodu, że posiadają nieruchomości i w ich sprawie organ wybrał zabezpieczenie w formie hipoteki przymusowej. W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Organ podkreślił, iż pomimo zaskarżenia przez stronę decyzji, w dniu 23.11.2021 r. oraz 02.12.2021 r., skarżąca spłaciła w całości zadłużenie obciążające nieruchomość o nr księgi wieczystej [...] oraz w całości hipotekę przymusową w kwocie 8.319 zł obciążającą nieruchomość o nr księgi wieczystej [...]. Pełnomocnik KRUS wskazał, że wobec tego niezrozumiałym jest dla organu zaskarżenie decyzji z dnia [...] w sytuacji, gdy jeszcze przed jej wydaniem strona dobrowolnie dokonała wpłat na poczet zadłużenia hipotecznego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, aczkolwiek z innych przyczyn, niż zostały w niej podniesione. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 dalej: "p.p.s.a."), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Z akt sprawy wynika, iż decyzją z [...] znak: [...], Prezes KRUS odmówił K. G. wydania zaświadczenia o wygaśnięciu zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, wpisanych w dziale IV Księgi Wieczystej nr [...] oraz nr [...] w kwotach: 6 737,96 zł; 20 407,40 zł; 8 319,00 zł i 15 444,00 zł. W decyzji zawarto pouczenie, iż przysługuje od niej prawo wniesienia odwołania do Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w [...] w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. W dniu 22 października 2021 r. pełnomocnik skarżącej wniósł - za pośrednictwem placówki terenowej KRUS w [...] - odwołanie od decyzji Prezesa KRUS z dnia [...] kierowane do Sądu Okręgowego w [...] [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Decyzją z [...], numer [...], wydaną na podstawie art. 127 § 3 oraz art. 219 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: "k.p.a.") w związku z art. 83b oraz art. 24 ust. 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.) oraz art. 41 b, art. 52 ust. 1 i art. 59 ust. 3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2021 r. poz. 266 ze zm.) oraz art. 77 i art. 94 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2019 r. poz. 2204), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił K. G. wydania zaświadczenia o wygaśnięciu zobowiązań powstałych z tytułu nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników obciążających nieruchomość, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi Księgi Wieczyste o nr: [...] i [...]. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, iż organ potraktował odwołanie skarżącej z dnia 22 października 2021 r. jako wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Uznał również, że środek zaskarżenia podlega rozpatrzeniu bez konieczności składnia przez stronę wniosku o przywrócenie terminu do jego wniesienia, mając na uwadze treść art. 112 k.p.a. Stosownie do treści tego przepisu, błędne pouczenie w decyzji co do prawa odwołania albo wniesienia powództwa do sądu powszechnego lub skargi do sądu administracyjnego nie może szkodzić stronie, która zastosowała się do tego pouczenia. W piśmiennictwie prezentowany jest pogląd, że konsekwencje obowiązywania art. 112 k.p.a. powinny być takie, że w przypadku wniesienia spóźnionego odwołania, które wpłynęło z zachowaniem terminu błędnie podanego w pouczeniu, organ obowiązany będzie je rozpatrzyć bez potrzeby wnoszenia wniosku o przywrócenie terminu (zob. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2017, s 621). Skutkiem prawnym ochrony wynikającej z art. 112 k.p.a. w przypadku wniesienia spóźnionego środka zaskarżenia, który wpłynął jednak z zachowaniem terminu błędnie podanego w pouczeniu, jest zatem obowiązek organu do rozpatrzenia tego środka, bez potrzeby składania wniosku o przywrócenie terminu. W rozpatrywanej sprawie prawidłowo zatem organ KRUS przystąpił do merytorycznego rozpatrzenia środka zaskarżenia wniesionego przez stronę po upływie 14 dniowego terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jednak w terminie wskazanym w pouczeniu decyzji z dnia [...]. Przepisy wskazane w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji tj. art. 127 § 3 i art. 219 k.p.a. oraz treść uzasadnienia tej decyzji sugerują, iż rozstrzygnięcie Prezesa KRUS z 25 listopada 2021 r. wydane zostało po ponownym rozpatrzeniu wniosku K. G. w przedmiocie wyrażenia zgody na wykreślenie wpisu hipotek przymusowych. Także pouczenie zamieszczone na końcu tej decyzji, o możliwości wniesienia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego, świadczy, iż organ działał w "trybie odwoławczym". Zgodnie z treścią art. 127 § 3 k.p.a. do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Jakiej treści decyzje może wydać organ odwoławczy wskazuje art. 138 k.p.a., który na podstawie powołanego art. 127 § 3 k.p.a. ma odpowiednie zastosowanie do organu rozpoznającego wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Przepis art. 138 § 1 k.p.a. stanowi, że organ odwoławczy wydaje decyzję, w której: 1) utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję albo 2) uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy albo uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji w całości albo w części, albo 3) umarza postępowanie odwoławcze. Stosowanie do § 2 tego przepisu, organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę, organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Analiza decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...] zawiera rozstrzygnięcie, którego nie przewiduje powołany przepis art. 138 k.p.a. Decyzja ta orzeka bowiem co do istoty sprawy, a w dodatku treść tego rozstrzygnięcia jest nieco odmienna od treści rozstrzygnięcia zawartego w decyzji Prezesa KRUS z [...]. Organ odwoławczy, stosownie do art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. ma obowiązek orzec co do istoty sprawy tylko wtedy, gdy uchyla zaskarżoną decyzję. Przedmiotowa decyzja z [...] nie uchyla poprzedzającej ją decyzji tego organu z [...]. Nie było więc możliwe ponowne orzeczenie co do istoty sprawy tak, jak to zostało orzeczone przez ten organ w decyzji z [...]. Prezes KRUS powołuje w zaskarżonej decyzji art. 127 § 3 k.p.a., który stanowi o odpowiednim stosowaniu przepisów dotyczących odwołań, jednak rozstrzygnięcie to nie jest rozstrzygnięciem przewidzianym w art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., gdyż organ nie utrzymał nim w mocy własnej decyzji z [...], lecz orzekł co do istoty sprawy. Ponadto, treść rozstrzygnięcia Prezesa KRUS, jaka zamieszczona została w zaskarżonej decyzji nie jest tożsama z treścią rozstrzygnięcia w decyzji z [...], co może rodzić uzasadnione wątpliwości, czy intencją organu było utrzymanie w mocy własnego orzeczenia z [...], czy też jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy. Orzeczenie przez organ w sposób niezgodny z treścią art. 138 § 1 i § 2 k.p.a. stanowi naruszenie tego przepisu, co uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji. Ponownie rozpoznając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ rozstrzygnie go w sposób przewidziany w art. 138 § 1 lub § 2 k.p.a. Dopiero decyzja wydana w sposób przewidziany przepisami prawa będzie podlegała ocenie Sądu pod względem merytorycznym. Wobec stwierdzonego uchybienia Sąd w niniejszej sprawie nie jest władny do oceny zgodności z prawem merytorycznej treści tej decyzji. Z powyższym względów Sąd, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu administracji na rzecz skarżącej 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składa się wynagrodzenie reprezentującego stronę radcy prawnego, ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265 ze zm.). R.T-M.