I SA/Lu 101/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Wałejko po rozpoznaniu w dniu 20 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. J. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Lublinie z dnia 12 września 2016 r., sygn. akt I SA/Lu 101/16 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi R. J. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zarzutów na prowadzenie postępowania egzekucyjnego postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 12 września 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym. Jaka wynika z akt sprawy skarżący wnioskiem złożonym w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia z uzasadnieniem w kwocie [...]zł zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych. Z przedłożonych dokumentów i złożonych wyjaśniań wynika, że skarżący jest osobą rozwiedzioną, ma zasądzone alimenty na dwóch synów w kwocie po [...] zł, które płaci co miesiąc. Nie posiada przy tym żadnego majątku, środków pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Zawodowo prowadzi działalność gospodarczą w zakresie robót budowlanych i wykończeniowych osiągając z tego tytułu w 2015 r. przychód (opodatkowany stawką 5,5%) w wysokości [...] zł. Jak oświadczył w okresie od lipca do września nie osiągnął żadnego dochodu, w czerwcu jego dochód wyniósł [...] zł za prace wykonane na przestrzeni poprzednich miesięcy, a w maju dochód tez wyniósł [...] zł. Jednocześnie dodał, że mieszka tam gdzie pracuje, z reguły wynajmując pokój i sam ponosi koszty własnego utrzymania - "sam się utrzymuje". Odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie referendarz sądowy uzasadniał, że składane przez skarżącego oświadczenia co do jego sytuacji majątkowej i finansowej są sprzeczne, niepełne i niespójne. To zaś skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji i możliwości płatniczych. Podnosił, że z jednej strony skarżący oświadczył, że od trzech miesięcy nie osiąga żadnego dochodu, a z drugiej, że każdego miesiąca płaci alimenty w kwocie [...]zł oraz sam się utrzymuje (koszty najmu mieszkania oraz pozostałe związane z codziennym utrzymanie). W sprzeciwie skarżący wywodził, że jest na ryczałcie, a więc nie ma prawa odliczyć faktycznie poniesionych kosztów swojej działalności. Faktyczny dochód za 2015 r. po odjęciu rzeczywistych kosztów, to nie [...] zł ale [...] zł, gdyż sam zakup towarów to koszt [...] zł, a zapłacone składki ZUS to kwota [...]zł (społeczne) i [...] zł (zdrowotne), kwota uiszczonego podatku to natomiast [...] zł. Skarżący dodał, że uiścił wpis od skargi w kwocie [...]zł, co nie oznacza jednak, że posiada środki finansowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658), która zasadniczo zmieniła zasady rozpoznawania sprzeciwu od postanowienia referendarza. Ponieważ skarga w niniejszej sprawie wniesiona została po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, oznacza to, że zastosowanie w niej znajdzie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a." w nowym brzmieniu. W myśl art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. W niniejszej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Jak stanowi art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie w kontekście tej regulacji prawnej wywodzi referendarz sądowy, że jedynym kryterium, przy ocenie wniosku w przedmiocie prawa pomocy, są możliwości finansowe wnioskującego, z uwzględnieniem potrzeby zapewnienia środków na konieczne utrzymanie. Inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku spoczywa na wnioskodawcy, o czym świadczy użyty we wskazanym przepisie zwrot: "...gdy (osoba fizyczna) wykaże...". Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. To strona ma zatem przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, o której mowa w powołanym przepisie, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (zob. np. orzeczenie w sprawie sygn. akt: II FZ 236/08 LEX nr 493749, czy II FZ 101/09 LEX nr 550317). W okolicznościach niniejszej sprawy, nie jest dowolna ocena referendarza sądowego, że skarżący temu obowiązkowi nie sprostał. Nie można bowiem nie zauważyć, że powoływanie się z jednej strony na brak jakiegokolwiek dochodu za lipiec – wrzesień br., brak oszczędności i majątku, a z drugiej strony wykazywanie stałych miesięcznych wydatków (alimenty, koszty utrzymania ) i brak pomocy osób trzecich, to informacje co najmniej niepełne i niespójne odnośnie rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego. Niewiarygodne również wydaje się w realiach życia codziennego twierdzenie skarżącego, że okres wakacyjny, to w jego działalności (działalność budowlana i wykończeniowa) sezon "martwy". Ponadto, jak wielokrotnie również podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy powinno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). Podstawowe obciążenia, jakie zobowiązany jest ponieść skarżący na tym etapie postępowania to opłata od uzasadnienia w kwocie [...]zł i ewentualnie wpis od skargi kasacyjnej w tej samej wysokości oraz koszty pomocy prawnej za sporządzenie skargi kasacyjnej w kwocie [...]zł (radca prawny, adwokat) lub [...] zł (doradca podatkowy). Ponadto z całą mocą podkreślić należy podstawową zasadę, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy: celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). W ocenie sądu, w badanej sprawie skarżący nie wykazał skutecznie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Nie wykazał przekonująco, że konieczność uiszczenia kosztów sądowych, nawet z uwzględnieniem wspomnianej wyżej szerszej perspektywy, mogłaby spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego. Po pierwsze, o czym była już mowa skarżący nie wykazał swojej rzeczywistej sytuacji finansowej, a po drugie, skarżący w czerwcu br. (w miesiącu, w którym został wezwany do uiszczenia opłaty za sporządzenie uzasadnienia wyroku) uzyskał, jak sam oświadczył, dochód w kwocie ponad [...] tyś zł. Trudno zatem przyjąć, że jego sytuacja finansowa i majątkowa uzasadniała wsparcie ze strony państwa w realizacji obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Ponadto wybór formy opodatkowania w postaci ryczałtu, który zakłada liczenie opodatkowania od całego przychodu, niepomniejszonego o koszty jego uzyskania, to świadoma decyzja strony, która nie może, co do zasady, znaleźć przełożenia na pozytywne rozpatrzenie wniosku o prawo pomocy. Zdaniem sądu, w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych jest kategoria przychodu, a nie dochodu, gdyż przy opodatkowaniu na zasadach ogólnych istnieją prawne instrumenty, które pozwalają na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować. W konkluzji należy stwierdzić, że w pełni prawidłowa była ocena referendarza sądowego, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż skarżący, wbrew obowiązkowi dochowania należytej staranności, nie przedstawił swojej sytuacji w sposób wyczerpujący i pełny, lecz wybiórczo i fragmentarycznie, w sposób budzący szereg uzasadnionych wątpliwości co do zgodności z rzeczywistością. Nie ma zatem podstaw do uchylenia postanowienia referendarza jako naruszającego prawo. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.