I SA/Lu 102/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie: Przewodniczący sędzia WSA Krystyna Czajecka-Szpringer po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej z dnia 30 listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną w sprawie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 10 maja 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 10 maja 2016 r. referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym oświadczeniu oraz dołączonych dokumentach strona wyjaśniała, że prowadzi gospodarstwo domowe z córką (19 lat) i synem (6 lat). Rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę skarżącego w charakterze kierowcy w [...] - E. S.. W utrzymaniu dzieci pomaga mu żona z którą ma zawartą umowę rozdzielności majątkowej i z którą nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Z tych względów nie jest zobowiązany do dokumentowania sytuacji majątkowej swojej małżonki, która nie jest uczestnikiem niniejszego postępowania i jej sytuacja majątkowa nie powinna mieć żadnego znaczenia. Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy uznał, że oświadczenia złożone przez skarżącego oraz nadesłane dokumenty nie zawierały dostatecznych i wyczerpujących danych koniecznych do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych strony. W sprzeciwie złożonym od powyższego postanowienia skarżący nie podzielił wątpliwości referendarza sądowego w zakresie jego stanu majątkowego. Oświadczył, że nie dysponuje środkami, które może przeznaczyć na pokrycie kosztów sądowych. Wyjaśnił, że z małżonką pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej, żona pomaga w utrzymaniu ich dzieci. Strona uznała, że zgodnie z wezwaniem referendarza w dostateczny sposób wyjaśniła swoją sytuację majątkową, która nie pozwala na uiszczenie wpisu w wysokości [...] zł. Strona podkreśliła, że miesięczny dochód w wysokości [...] zł wydaje na najpilniejsze potrzeby i nigdy nie korzystała z pomocy opieki społecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Rozpoznając sprzeciw należy uwzględnić wejście w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z dnia 14 maja 2015 r., poz. 658), w skrócie: "ustawa zmieniająca". Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej przepisy ustawy, o której mowa w art. 1 p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Ponieważ skarga w niniejszej sprawie wniesiona została po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, oznacza to, że zastosowanie w niej znajdzie przepis art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, bowiem postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłanką przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, o co wnosił skarżący, jest wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania zamiast strony poniesie Skarb Państwa. Z tego powodu zwolnienie, jako odstępstwo od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), należy traktować w sposób wyjątkowy. Może być ono stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności sądowych, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogłaby przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od jej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 p.p.s.a., który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że wykazanie przez wnioskodawcę, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu zarówno wysokości osiąganych dochodów i środków finansowych pozostających w dyspozycji, jak również ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny. Dopiero bowiem porównanie tych wartości może dać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Udokumentowanie wysokości środków pozostających w dyspozycji i ponoszonych kosztów utrzymania winno być podstawą ustaleń Sądu. Bez wykazania prawdziwości podnoszonych twierdzeń odpowiednimi dokumentami, Sąd nie może na ich podstawie czynić prawidłowych ustaleń co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Podkreślić przy tym należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Bierność wnioskodawcy w zakresie dokładnego i wiarygodnego wyjaśnienia sytuacji majątkowej nie stoi co prawda na przeszkodzie do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednak uniemożliwia dokonanie jednoznacznej oceny, że zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy z budżetu państwa. Mając na względzie przedstawione wyżej okoliczności Sąd stwierdza, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia stanowiska, że uiszczenie przez niego kosztów sądowych w niniejszej sprawie spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, że nie będzie on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Należy przy tym zaznaczyć, że wysokość wpisu od skargi w niniejszej sprawie wynosi [...] zł, a nie jak błędnie w wezwaniu z dnia 2 marca 2016 r. wskazał referendarz [...] zł. Należy także mieć na względzie, że prawo pomocy jest instytucją mającą służyć podmiotom bez dochodu lub – pomimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości i zasobów osiągającym bardzo niskie dochody, dla których konieczność poniesienia kosztów sądowych stanowiłaby barierę nie do przezwyciężenia, a przez to ograniczenie prawa do sądu. Zdaniem Sądu skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia okoliczności, które mogłyby świadczyć o tym, że jest w trudnej sytuacji finansowej (bardzo niski dochód, brak oszczędności i jakiegokolwiek majątku). Pominął natomiast informacje dotyczące wysokości uzyskiwanych przez żonę dochodów oraz stanu jej majątku. Według Sądu istnienie rozdzielności majątkowej nie powoduje automatycznego wyłączenia małżonka np. osiągającego wyższe dochody od tego by partycypował w kosztach utrzymana rodziny. Zresztą sam skarżący zaznaczył, że żona pomaga mu w utrzymaniu dzieci. Wobec powyższego wbrew stanowisku strony skarżącej dla pełnej oceny możliwości finansowych skarżącego niezbędne jest ujęcie w budżecie jego gospodarstwa domowego dochodów oraz majątku jego żony. Ponadto należy mieć na uwadze, iż nieracjonalnym (czy też mało prawdopodobnym) jest twierdzenie o zaspokajaniu potrzeb rodziny i swoich z dochodu w wysokości ok. [...] zł. Zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych ograniczonych nawet do niezbędnego minimum takich jak zakup żywności, środków czystości, ubrań, leczenie, dojazdy do pracy wymaga znacznie większych środków niż zadeklarowane przez skarżącego. Oznacza to, że skarżący albo korzysta ze środków małżonki w szerszym niż wskazuje zakresie, co potwierdza fakt prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z małżonką lub posiada inne nieujawnione źródła dochodów. W ocenie Sądu wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest przy tym zobowiązany do prowadzenia dochodzenia wówczas, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, albowiem uchyla się on od złożenia odpowiednich dokumentów czy oświadczeń w tym przedmiocie. Rzeczą zainteresowanego, jak wskazano wyżej, jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd miał także na względzie okoliczność, że w rozpoznawanej sprawie pomimo deklarowanych trudności finansowych skarżący jest reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika. Bezsprzecznie jest to uprawnienie wnioskującego, z którego może on korzystać według swego uznania jednak pozwala to na przyjęcie wniosku, iż strona dysponuje zdolnością do regulowania swoich zobowiązań. Nieuzasadnionym byłoby zatem stwierdzenie, że skarżący jest w stanie ponieść koszty związane z zastępstwem prawnym, a jednocześnie nie mógł ponieść należnych Skarbowi Państwa kosztów sądowych. W związku z powyższym Sąd doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy. Jak już zostało wyżej wskazane, zwalnianie od kosztów sądowych musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości kosztów postępowania i możliwości majątkowych skarżącego wynika, że ich uiszczenie prowadziłoby do uszczerbku koniecznego utrzymania wnioskodawcy. Z tych względów Sąd orzekł jak na wstępie.