I SA/Lu 129/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Niezgoda (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Monika Kazubińska-Kręcisz Asesor sądowy Jakub Polanowski Protokolant starszy asystent sędziego Tomasz Woźny po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 29 grudnia 2023 r. nr 0817-PU.411.81.2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z dnia 29 grudnia 2023 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, dalej: "Prezes Kasy", "organ", po rozpatrzeniu wniosku M. P., dalej: "wnioskodawca", "skarżący", odmówił umorzenia należności z tytułu składek za okres 2016.1/01 – 2020.3/08. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt sprawy wynika, że zadłużenie na koncie wnioskodawcy, posiadającego gospodarstwo rolne o pow. 1,86 ha (2,84 ha przeliczeniowych), nabyte w drodze spadku, powstało wskutek nieopłacania składek przez W. P., zmarłego w dniu 25 sierpnia 2020 r. W sprawie odpowiedzialności wnioskodawcy za zaległości z tytułu wskazanych wyżej składek na ubezpieczenie społeczne rolników orzekł Prezes Kasy decyzją z dnia 15 maja 2023 r. Z decyzji tej wynika, że wnioskodawca, jako spadkobierca zmarłego W. P., ponosi odpowiedzialność za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników zmarłego W. P. za okres 2016.1/01 – 2020.3/08 w kwocie 8.399 zł, z czego odsetki za zwłokę, liczone od 25 sierpnia 2020 r. wynoszą 1.272 zł. Po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawcy od tej decyzji Prezesa Kasy z dnia 25 maja 2023 r., Sąd Okręgowy w G. Wydział VII Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z dnia 20 listopada 2023 r., sygn. akt [...], oddalił odwołanie. W piśmie z dnia 25 maja 2025 r. wnioskodawca wniósł także o umorzenie składek należnych od zmarłego W. P., w części nieobjętej przedawnieniem. Wnioskodawca uważa bowiem, że część składek uległa przedawnieniu. Uzasadniając swoje żądanie wnioskodawca wskazał na pięcioletni termin przedawnienia należności z tytułu składek. Podał on również, że obecnie jest bezrobotny, poszukuje pracy i jest na utrzymaniu małżonki, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej. Jednocześnie nie posiada majątku, który mógłby zbyć bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Prezes Kasy postanowieniem z dnia 6 czerwca 2023 r. zawiesił postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (aktualnie Dz.U. z 2024 r. poz. 572), dalej: "K.p.a." Po podjęciu postępowania postanowieniem z dnia 15 grudnia 2023 r., wnioskodawca został poinformowany o uprawnieniu do wzięcia czynnego udziału w postępowaniu, a przed wydaniem decyzji do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszenia żądań. Poinformowany został on również o możliwości zaistnienia potrzeby przeprowadzenia wizytacji w jego gospodarstwie rolnym w celu ustalenia warunków materialno-bytowych. W aktach sprawy znajduje się protokół z wizytacji w gospodarstwie rolnym położonym w K. przy ul. W. z dnia 28 grudnia 2023 r. Wynika z niego, że pod wskazanym adresem mieszka matka rolnika wraz ze swoją matką, a rolnik nie jest właścicielem domu ani gospodarstwa rolnego. Jako członka rodziny pozostającego na wyłącznym utrzymaniu lub osobę prowadzącą wspólnie z rolnikiem gospodarstwo domowe w protokole z wizytacji wskazana jest matka wnioskodawcy M. P.. Z protokołu wynika, że jak podała matka wnioskodawcy, wnioskodawca wróci zza granicy w lutym i wtedy ona mu przekaże, żeby skontaktował się z KRUS. W poszczególnych rubrykach protokołu znajduje się adnotacja: "brak informacji". Protokół został podpisany w sposób nieczytelny przez pracownika. Brak na nim podpisu rolnika lub osoby dorosłej obecnej podczas wizytacji. Uzasadniając odmowę umorzenia zaległości Prezes Kasy zaznaczył, że wnioskodawca nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających jego sytuację materialno-bytową, okoliczności opisanych w podaniu oraz wystąpienie zdarzeń losowych, jak: susza, przymrozki, upadki zwierząt, nieszczęśliwe wypadki. Organ podał także, iż wnioskodawca otrzymał w spadku gospodarstwo, które zgodnie z obwieszczeniem Prezesa GUS z 21 września 2023 r. daje możliwość osiągania dochodu w kwocie 15.759,16 zł oraz prowadzi działalność rolniczą na gruntach, których szacunkowa wartość kształtuje się na poziomie 95.040,42 zł. Argumenty przedstawione we wniosku nie stanowią zaś podstawy do umorzenia, które może nastąpić w wyjątkowych przypadkach. Tymczasem egzystencja wnioskodawcy nie jest zagrożona, ponieważ dodatkowym źródłem dochodu jest wynagrodzenie jego żony. W skardze na decyzję Prezesa Kasy wnioskodawca zarzucił: 1. Obrazę prawa materialnego poprzez nieuznanie przedawnienia wymagalności składek KRUS wraz z całkowitym zignorowaniem zarzutu przedawnienia podniesionym przez stronę skarżącą. 2. Błąd w ustaleniach faktycznych polegający na próbie przerzucenia przez KRUS skutków własnych błędów oraz niedbalstwa na spadkobiercę dłużnika w ten sposób, że nakłada na skarżącego obowiązek zapłaty całości zadłużenia z tytułu zaległych składek, w tym przedawnionych, samemu jednak nie zabezpieczając swoich interesów chociażby przez wpis na hipotece nieruchomości należącej do zmarłego dłużnika, co powoduje wstrzymanie biegu przedawnienia. 3. Rażące naruszenie zasad współżycia społecznego poprzez wykorzystanie przez KRUS pozycji uprzywilejowanego/instytucjonalnego wierzyciela, który pomimo, że sam nie dopilnował swoich interesów, bezpodstawnie przerzuca odpowiedzialność na spadkobiercę dłużnika. 4. Naruszenie zasad współżycia społecznego polegającą na braku przekazania podstawowych informacji skarżącemu odnośnie do czynności podjętych przez zmarłego dłużnika celem spłaty zaległych składek KRUS. Mowa tutaj o wniosku o rozłożenie zadłużenia na raty, jaki rzekomo miał wnieść zmarły W. P., lecz skarżący nie został o tym poinformowana do dzisiaj. Formułując powyższe zarzuty skarżący wniósł o: 1. Uchylenie decyzji KRUS z dnia 29 grudnia 2023 r. w całości. 2. Oddalenie w całości nakazu zapłaty zaległych składek ubezpieczenia społecznego rolników jakie ciążą na zmarłym W. P.. 3. Umorzenie zaległych składek w całości wraz z odsetkami oraz wszelkimi kosztami. 4. Przyjęcie zobowiązania strony skarżącej do informowania WSA i KRUS o każdorazowej zmianie sytuacji dochodowej, majątkowej i rodzinnej. Uzasadniając skargę skarżący podniósł, że zaległości, według informacji wierzyciela, istnieją od stycznia 2016 r., co świadczy, że KRUS miał dostatecznie dużo czasu, ażeby wpisać się na hipotekę nieruchomości należącej do zmarłego i w ten sposób dokonać zabezpieczenia oraz zapobiec przedawnieniu wymagalności składek. Organ tymczasem w ogóle nie odniósł się do zarzutu przedawnienia. KRUS nie poinformował też skarżącego, że rzekomo zawarł ze zmarłym dłużnikiem układ ratalny w przedmiocie spłaty zaległości ani o możliwości przystąpienia przez skarżącego do rzekomo zawartego układu ratalnego. Skarżący dodał, że nie był blisko związany ze spadkodawcą i nie znał jego sytuacji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skarga jest zasadna, decyzja narusza bowiem przepisy postępowania w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), dalej: "P.p.s.a.", sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszone zostały przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.). W razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części, sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Zaskarżona decyzja wydana została na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2023 r. poz. 208 ze zm.). Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów Prezes Kasy wydaje decyzje w sprawach, o których mowa w art. 41a i 55. Jak zaś stanowi art. 41a ust. 1 Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może: 1) odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części; 2) umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Zgodnie z treścią ustępu 2., Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy może także, z urzędu, umorzyć część lub całość należności z tytułu składek, w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy: 1) w wyniku postępowania egzekucyjnego lub na podstawie posiadanych dokumentów stwierdzono, że dłużnik nie posiada źródeł dochodu i majątku, z którego można dochodzić należności, oraz brak jest możliwości przeniesienia odpowiedzialności; 2) dłużnik zmarł, nie pozostawiając majątku, z którego można by dochodzić należności, i jednocześnie nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności; 3) kwota należności nie przekracza dziesięciokrotności kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności nie uzyska się kwoty przewyższającej koszty postępowania egzekucyjnego. Jak stanowi ustęp 3., umorzenie składek powoduje również umorzenie odsetek za zwłokę w całości lub w takiej części, w jakiej zostały umorzone składki, oraz powoduje umorzenie należnych Kasie kosztów upomnienia. Dodać należy, że zgodnie z art. 52 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ponadto do składek na ubezpieczenie stosuje się odpowiednio art. 12, art. 26, art. 29 § 1 i 2, art. 51 § 1, art. 55, art. 59 § 1 pkt 1, 3, 4, 8 i 9, art. 60 § 1, art. 62 § 1 i 5, art. 62b § 1 pkt 2 i § 3, art. 63 § 1, art. 72 § 1 pkt 1 i 4, art. 73 § 1 pkt 1 i 5, art. 77 § 1 pkt 2, art. 77b § 2 i 4, art. 78 § 1, § 3 pkt 3 lit. a i § 4, art. 79 § 2, art. 91, art. 97 § 1, art. 98 § 1 i § 2 pkt 1, 2 i 7, art. 100 § 1, art. 101 § 1, art. 105 § 1 i 2, art. 106 § 1 i 2, art. 107 § 1, § 1a, § 2 pkt 2 i 4 i § 3, art. 108 § 1 i 4, art. 109 § 1 i 2 pkt 1, art. 110 § 1, § 2 pkt 2 i § 3, art. 111 § 1-4 i § 5 pkt 1, art. 112 § 1, § 3, § 4 pkt 2 i § 5-7 oraz art. 118 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, dalej: "O.p.". Zastosowanie tych przepisów oznacza m.in., że jak wynika z art. 97 § 1 O.p. spadkobiercy podatnika, z zastrzeżeniem § 1a, 2 i 2a, przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Na podstawie art. 98 § 1 O.p., do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe, co zgodnie z § 2, dotyczy też m.in. zaległości podatkowych i odsetek za zwłokę. Zgodnie z art. 100 § 1 O.p., organ podatkowy orzeka w jednej decyzji o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień poszczególnych spadkobierców na podstawie decyzji ostatecznych wydanych wobec spadkodawcy oraz jego zobowiązań wynikających z prawidłowych deklaracji. Zgodnie z treścią art. 101 § 1 O.p., odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy naliczane są do dnia otwarcia spadku. Nie zachodzą wątpliwości, że skarżący w całości nabył spadek po W. P., zmarłym w dniu 25 sierpnia 2020 r. Wynika to z postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia 13 września 2022 r., sygn. akt [...] prawomocnego z dniem 21 września 2022 r. Nie ulega też wątpliwości, że spadkodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1 stycznia do 20 listopada 1996 r. oraz od 1 lutego 2004 r. Wynika to z decyzji z dnia 24 kwietnia 2020 r. Z akt administracyjnych wynika, że W. P. zwrócił się o rozłożenie zaległości na raty, a organ decyzją z dnia 30 kwietnia 2020 r. rozłożył spłatę zaległości na 38 rat. Z kolei decyzją z dnia 15 września 2020 r. Prezes Kasy stwierdził wygaśnięcie decyzji z dnia 30 kwietnia 2020 r. ze względu na zgon rolnika. Natomiast decyzją z dnia 15 marca 2023 r. Prezes Kasy orzekł o odpowiedzialności skarżącego, jako spadkobiercy za zaległości z tytułu składek należnych od spadkodawcy za okres 2016.1/01 – 2020.3/08. Decyzja ta ma charakter prawomocny, bowiem odwołanie od niej zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego w G., VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 listopada 2023 r., sygn. akt [...] Z akt administracyjnych ani twierdzeń skarżącego nie wynika aby od wyroku tego wniesiona została apelacja. Zgodnie zatem z treścią decyzji Prezesa Kasy skarżący jako spadkobierca ponosi odpowiedzialność za zaległości spadkodawcy z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za wskazany okres w kwocie 8.399 zł, z czego odsetki za zwłokę liczone do 25 sierpnia 2020 r. wynoszą 1.272 zł. Skarżący wniósł zaś o umorzenie zaległości z tytułu składek, za które ponosi on odpowiedzialność jako spadkobierca. Zauważyć trzeba, że do postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu składek zastosowanie mają przepisy K.p.a. Zgodnie z treścią art. 7 tego Kodeksu, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jak stanowi art. 9, organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Na podstawie art. 10 § 1, organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Zgodnie z art. 77 § 1, organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, bowiem jak to wynika z treści art. 80, organ administracji publicznej na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona. Zdaniem Sądu postępowanie zakończone zaskarżoną decyzją nie odpowiada wymaganiom wynikającym z powołanych przepisów K.p.a., w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Jak bowiem wynika z treści art. 41a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, organ może umorzyć należności Kasy z tytułu składek w całości lub części w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Powołany przepis przewiduje zatem działanie organu w ramach uznania administracyjnego, bowiem organ po stwierdzeniu, że uzasadnia to ważny interes zainteresowanego, na jego wniosek, może bądź umorzyć zaległości z tytułu składek, bądź odmówić ich umorzenia. W pierwszej kolejności organ ma zatem obowiązek dokonać zgromadzić odpowiedni materiał dowodowy i właściwie go ocenić, by stwierdzić, czy za umorzeniem należności z tytułu składek przemawia ważny interes zainteresowanego. Jeżeli organ stwierdzi, że przesłanka zastosowania umorzenia zaległości, wyrażona zwrotem: "ważny interes zainteresowanego" zachodzi, wówczas podejmuje rozstrzygnięcie o zastosowaniu umorzenia, bądź odmowie umorzenia zaległości, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Powołany przepis dotyczy rozstrzygania o zastosowaniu umorzenia zaległości z tytułu składek na wniosek zainteresowanego, zatem badając, czy zachodzi przesłanka zastosowania umorzenia zaległości organ w pierwszej kolejności ma obowiązek poddać analizie okoliczności wskazywane przez zainteresowanego wnioskodawcę. Może i powinno to łączyć się z wezwaniem wnioskodawcy do wykazania tych okoliczności stosownymi dowodami, jeżeli wnioskodawca takich dowodów nie przedstawia wraz z wnioskiem. Mając jednak na względzie zasadę informowania stron postępowania, wynikającą z art. 9 K.p.a., organ administracji powinien w sposób należyty i wyczerpujący informować stronę o innych jeszcze okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, tak by strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielać jej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Tymczasem organ odmawiając umorzenia zaległości przyjmując, że skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających jego sytuację materialno-bytową i inne okoliczności uzasadniające umorzenie, jednocześnie stwierdził, że wynagrodzenie jego żony czyni sytuację materialno-bytową skarżącego lepszą od innych. Zwrócił także organ uwagę na statystyczną wielkość dochodu z gospodarstwa rolnego i wartość szacunkową gruntów tego gospodarstwa. Organ nie wzywał natomiast wnioskodawcy do przedstawienia odpowiednich dokumentów lub wykazania okoliczności podawanych we wniosku o umorzenie w inny sposób. Nie informował również skarżącego o innych okolicznościach mogących mieć wpływ na rozstrzygnięcie, na które następnie powoływał się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W toku postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją, poza stwierdzeniem danych statystycznych dotyczących dochodu z gospodarstwa rolnego i wartości szacunkowej gruntów, sporządzony został jedynie protokół z wizytacji w gospodarstwie rolnym, z którego treści wynika, że osoby zamieszkałe pod adresem położenia tego gospodarstwa w K. , tj. matka skarżącego i jej matka twierdzą, że wnioskodawca nie jest właścicielem domu ani gospodarstwa, a w rubrykach dotyczących sytuacji materialno-bytowej znajduje się adnotacja: "brak informacji". Z protokołu wynika również, że matka wnioskodawcy jest osobą na jego wyłącznym utrzymaniu lub pozostaje z nim w jednym gospodarstwie domowym. Organowi z urzędu jest zaś wiadome, że wnioskodawca ma miejsce zamieszkania w G.. Protokół nie jest też podpisany ani przez rolnika, ani przez osobę dorosłą obecną podczas wizytacji. Podpis pracownika jest z kolei nieczytelny. Podważa to jego walory dowodowe. Zdaniem Sądu organ nie wyjaśnił zatem w sposób dostateczny okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Dokonywał stwierdzeń w zakresie stanu faktycznego nie mając do tego podstaw w zgromadzonym materiale dowodowym. Nie uwzględnił również uprawnień strony wynikających z zasady informowania, nie umożliwił też skarżącemu przed wydaniem decyzji wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Dodatkowo zauważyć trzeba, że organ nie odniósł się do stanowiska skarżącego co do przedawnienia części zaległości z tytułu składek objętych zaskarżoną decyzją. Jest to zaś kwestia istotna, gdyż rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia zaległości ma swój przedmiot wyłącznie wówczas, gdy zaległości istnieją, tzn. np. nie uległy przedawnieniu. W ponownym postępowaniu organ uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym wyroku i przeprowadzi je respektując wszystkie wynikające z przepisów postępowania uprawnienia strony oraz dokonując ustaleń wszystkich istotnych w świetle przepisów prawa materialnego okoliczności faktycznych na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.