I SA/Lu 249/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Wałejko Sędziowie WSA Wiesława Achrymowicz (sprawozdawca) WSA Krystyna Czajecka-Szpringer Protokolant Starszy asystent sędziego Karolina Orłowska po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 20 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi J. T. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w L. z dnia [...] nr [...]; II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skargowej w L. na rzecz J. T. kwotę [...]zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonym postanowieniem Dyrektor Izby Administracji Skarbowej (organ) utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego (organ egzekucyjny) z dnia [...] odmawiające J. T. (zobowiązana) umorzenia kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że w piśmie z [...] września 2017 r. zobowiązana wniosła o umorzenie postępowania egzekucyjnego w związku z zapłatą dochodzonej należności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2011 r. z odsetkami oraz jednocześnie o nieobciążanie jej kosztami egzekucyjnymi z uwagi na dobrowolne wykonanie obowiązku, powołując się przy tym na niewspółmierną ich wysokość i wyrok Trybunału Konstytucyjnego (TK) w sprawie sygn. SK 31/14 (OTK-A 2016/51). Organ egzekucyjny odmówił zobowiązanej umorzenia kosztów egzekucyjnych, a po rozpatrzeniu sprawy w drugiej instancji w wyniku zażalenia, organ powtórzył argumenty organu egzekucyjnego motywując, że nie zaistniały przesłanki z art. 64e § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U.2017.1201 ze zm. - u.p.e.a.). W związku z tym nie było podstaw do rozważania możliwości umorzenia kosztów egzekucyjnych. W kontekście art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a. organ stwierdził, że zobowiązana nie wykazała, aby zapłata kosztów egzekucyjnych wykraczała poza granice jej możliwości, zwłaszcza że była w stanie zapłacić na rzecz wierzyciela należność ponad 18 razy wyższą niż koszty egzekucyjne. W ocenie organu, za umorzeniem kosztów egzekucyjnych nie przemawia również interes publiczny, rozumiany jako konieczność respektowania wartości wspólnych dla całego społeczeństwa jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, sprawność działania organów administracji publicznej. Tym bardziej nie ma podstaw do stwierdzenia, że za umorzeniem kosztów egzekucyjnych miałby przemawiać ważny interes publiczny, do którego nawiązuje przesłanka wymieniona w art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a. W tej mierze organ powołał się na stanowisko prawne w sprawie sygn. II FSK 1543/17 (por. strona internetowa orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem organu, nie ulega też wątpliwości, że w analizowanym postępowaniu egzekucyjnym nie została spełniona przesłanka pozwalająca na umorzenie kosztów egzekucyjnych na zasadzie określonej w art. 64e § 2 pkt 3 u.p.e.a. Nie zaistniała bowiem sytuacja, w której ściągnięcie kosztów egzekucyjnych mogłoby powodować niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Jednocześnie organ wywodził, że koszty egzekucyjne, o umorzenie których wniosła zobowiązana, wynikają z prowadzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przez wierzyciela. W jego toku organ egzekucyjny zajął rachunki bankowe zobowiązanej w dwóch bankach oraz jej wynagrodzenie za pracę. W związku z tym naliczone zostały koszty egzekucyjne obejmujące: opłatę manipulacyjną – [...] zł, opłatę za zajęcie rachunku bankowego – [...] zł, koszt dojazdu poborców skarbowych – [...] zł, w sumie [...] zł. Zajęcia rachunków bankowych pozwoliły na uzyskanie kwoty [...] zł, którą zaliczono na poczet kosztów egzekucyjnych. W następstwie zobowiązana ma obowiązek zapłacić jeszcze [...] zł z tytułu kosztów egzekucyjnych. Odnosząc się do wyroku TK w sprawie sygn. SK 31/14 organ wywiódł, że nie przemawia on za umorzeniem kosztów egzekucyjnych obciążających zobowiązaną, gdyż dotyczył zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej art. 64 u.p.e.a., określającego zasady wyliczania kosztów egzekucyjnych. Regulacja ta nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, której przedmiot obejmuje zagadnienie umorzenia kosztów egzekucyjnych w świetle przesłanek wymienionych w art. 64e u.p.e.a., nie dotyczy zaś wysokości kosztów egzekucyjnych. Na marginesie organ zaznaczył, że TK w sprawie sygn. SK 31/14 nie orzekł o utracie mocy obowiązującej art. 64 u.p.e.a. Wobec tego jak długo unormowanie to pozostaje w porządku prawnym, organ musi je stosować. Zobowiązana złożyła skargę na powyższe postanowienie organu. Zarzuciła naruszenie: - 64e § 2 u.p.e.a. przez przyjęcie, że do jej wniosku należy zastosować przepis, którego przesłanek nie realizuje, podczas gdy organ mógł wydać postanowienie o nieobciążaniu jej kosztami egzekucyjnymi lub o obciążeniu, ale w minimalnej wysokości, biorąc pod uwagę wyrok TK w sprawie sygn. SK 31/14; - art. 64 § 1 pkt 1 - 5, 7, 11, § 6, § 8 u.p.e.a. z powodu obciążenia zobowiązanej bardzo wysokimi kosztami egzekucyjnymi w porównaniu z zakresem czynności przeprowadzonych przez organ egzekucyjny, co powoduje, że mają one charakter represyjny, pozostają w sprzeczności ze wskazówkami sformułowanymi przez TK w sprawie sygn. SK 31/14, zobowiązującymi do miarkowania wysokości kosztów egzekucyjnych, aby nie były nadmierne. W następstwie zobowiązana domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia i zasądzenia na jej rzecz od organu kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu swojego stanowiska zobowiązana przede wszystkim podkreśliła, że wystąpiła do organu egzekucyjnego z wnioskiem o nieobciążanie jej kosztami egzekucyjnymi w wysokości rzędu [...] zł. Powoływała się przy tym na wyrok TK w sprawie sygn. SK 31/14, z którego wywodziła, że nie znajduje uzasadnienia prawnego nakładanie na nią obowiązku zapłaty tak wysokich kosztów egzekucyjnych. Jednocześnie zobowiązana motywowała, że domagając się nieobciążania jej kosztami egzekucyjnymi nie nawiązywała do przesłanek ich umorzenia określonych w art. 64e § 2 u.p.e.a. Organ, odpowiadając na skargę, wniósł o jej oddalenie. W całości podtrzymał stanowisko i argumenty przedstawione w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zobowiązanej zasługuje na uwzględnienie, gdyż kontrolowane postanowienie organu nie jest zgodne z prawem. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że we wniosku z [...] września 2017 r., który wpłynął do organu egzekucyjnego dzień później, zobowiązana domagała się nieobciążania jej kosztami egzekucyjnymi ze względu na dobrowolną zapłatę należności ujętej w tytule wykonawczym oraz na treść wyroku TK w sprawie sygn. SK 31/14 (k. 57 akt egzekucyjnych). W zażaleniu na postanowienie organu egzekucyjnego, odmawiające umorzenia kosztów egzekucyjnych, zobowiązana konsekwentnie wykazywała, że wymagane od niej koszty egzekucyjne są niewspółmierne do zakresu czynności podjętych przez organ egzekucyjny i nawiązywała przy tym do ww. wyroku TK. W podsumowaniu uzasadnienia zażalenia na postanowienie organu egzekucyjnego zobowiązana stwierdziła, że "(...) zasadne jest umorzenie kosztów egzekucji jako wyliczonych na podstawie przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją oraz jako zbyt dużym obciążeniem dla wnioskodawcy". W tym stanie sprawy, zdaniem sądu, organ nie może zasadnie twierdzić, że zobowiązana wniosła o umorzenia kosztów egzekucyjnych dlatego, że w zażaleniu na postanowienie organu egzekucyjnego posłużyła się pojęciem "umorzenie" (dla organu to sformułowanie miało rozstrzygające znaczenie). Trafnie zobowiązana argumentuje, że nie nawiązywała do przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych zawartych w art. 64e § 2 pkt 1 - 3 u.p.e.a. i nie wykazywała ani organowi egzekucyjnemu, ani rozpatrującemu zażalenie, aby w jej sytuacji życiowej istniały jakiekolwiek szczególne okoliczności mogące przemawiać za zastosowaniem tej wyjątkowej instytucji. Tymczasem art. 64e u.p.e.a. w § 1 stanowi, że organ egzekucyjny może umorzyć w całości lub w części przypadające na jego rzecz koszty egzekucyjne. W myśl zaś art. 64e § 2 u.p.e.a. koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli: 1) stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej; 2) za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny; 3) ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Natomiast stosownie do art. 64e § 3 u.p.e.a. koszty egzekucyjne powstałe w egzekucji należności pieniężnych mogą być umorzone w przypadkach określonych w § 2 pkt 1, jeżeli obciążenie wierzyciela obowiązkiem uiszczenia tych kosztów byłoby gospodarczo nieuzasadnione. Z kolei według art. 64e § 4 omawianej ustawy egzekucyjnej w przypadku częściowego umorzenia kosztów egzekucyjnych umarza się przede wszystkim opłaty za czynności egzekucyjne. W ocenie sądu, porównanie treści wniosku zobowiązanej z [...] września 2017 r., a następnie jej zażalenia na postanowienie organu egzekucyjnego z [...] z brzmieniem przytoczonego wyżej art. 64e § 1 - § 4 u.p.e.a. wprost prowadzi do konstatacji, zgodnie z którą zobowiązana nie wystąpiła z wnioskiem o umorzenia kosztów egzekucyjnych, jak to przyjął organ egzekucyjny, a za nim organ. Zobowiązana bowiem toczyła spór z organami (egzekucyjnym i rozpatrującym zażalenie) o zupełnie inną kwestię, a mianowicie czy w ogóle (co do zasady) ma ponosić koszty egzekucyjne, a jeśli już, to w jakiej wysokości, zgodnie z regułami wyznaczonymi przez obowiązujący w tej mierze stan prawny. Zobowiązana nie domagała się uwolnienia jej od obowiązku ponoszenia kosztów egzekucyjnych z powodu szczególnych okoliczności dotyczących jej sytuacji życiowej (których zresztą konsekwentnie nie powoływała). W przekonaniu zobowiązanej, skoro zapłaciła należność ujętą w tytule wykonawczym, w takiej sytuacji z mocy prawa nie ponosi żadnych kosztów związanych z egzekucją, a jeśli jednak spoczywa na niej obowiązek poniesienia tych kosztów, ich wysokość rzędu [...] zł jest nadmierna w świetle art. 64 u.p.e.a. i przy uwzględnieniu argumentów TK przedstawionych w sprawie sygn. SK 31/14. Trzeba zauważyć, że stosowanie art. 64e § 1 - § 4 u.p.e.a., tj. uznaniowej instytucji umorzenia kosztów egzekucyjnych, zakłada u podstaw, że załatwione zostały kwestie kto ma ponosić koszty egzekucyjne i jaka jest ich wysokość (albo nie ma sporu w tym zakresie, albo też organ egzekucyjny rozstrzygnął o tych zagadnieniach na zasadach przewidzianych w u.p.e.a, o czym jeszcze będzie mowa niżej). Natomiast jeśli zobowiązana kwestionuje obowiązek ponoszenia kosztów egzekucyjnych, co do zasady, a w dalszej kolejności ich wysokość, nie można zasadnie odczytywać takiego stanowiska jako żądania umorzenia kosztów egzekucyjnych w myśl art. 64e § 1 - § 4 u.p.e.a., chyba że sama zobowiązana tak właśnie sprecyzowałaby swoje oczekiwania. Innymi słowy, w okolicznościach analizowanej sprawy - w których zobowiązana w piśmie z [...] września 2017 r., podobnie jak w zażaleniu na postanowienie organu egzekucyjnego, nie godziła się z tym, aby miała ponosić jakiekolwiek koszty egzekucyjne oraz z ich wysokością - organ egzekucyjny i organ nieadekwatnie do tej treści stanowiska zobowiązanej wydały rozstrzygnięcia dotyczące zupełnie innej instytucji, czyli uznaniowego umorzenia kosztów egzekucyjnych. Nie o to jednak wnosiła zobowiązana i w następstwie w żaden sposób nie odnosiła się przede wszystkim do swojej sytuacji życiowej czy interesu publicznego. Nie jest zatem tak, jak przyjął organ, aby zobowiązana nie uzasadniła swojego żądania. Natomiast organy rozstrzygnęły o instytucji, której stosowania zobowiązana nie żądała. Okoliczność, że w zażaleniu na postanowienie organu egzekucyjnego zobowiązana nieściśle posłużyła się pojęciem "umorzenia kosztów egzekucji" w omówionym wyżej stanie sprawy oznacza tylko tyle, że myli ona pojęcia zawarte w regulacjach u.p.e.a., nie potrafi dokonać prawidłowej kwalifikacji prawnej swoich żądań kierowanych do organu egzekucyjnego. Jednak ten błąd zobowiązanej, zważywszy na pełną treść jej wniosku z [...] września 2017 r., jak również zażalenia na postanowienie organu egzekucyjnego z [...] nie tłumaczy dowolności postępowania organów, które w odpowiedzi na twierdzenia zobowiązanej odmówiły umorzenia kosztów egzekucyjnych. Wymaga odnotowania, że w zażaleniu na postanowienie organu egzekucyjnego, po sformułowaniu dotyczącym "umorzenia kosztów egzekucji", zobowiązana zaraz dodała, że ich wyliczenie ma u podstaw niekonstytucyjne przepisy prawa, a ich wysokość stanowi nadmierne obciążenie, jednak - co istotne - nie w stosunku do jej sytuacji życiowej, ale w porównaniu z zakresem czynności podjętych przez organ egzekucyjny. Tak więc z treści żądania i argumentów prezentowanych przez zobowiązaną, w ocenie sądu, wynika jednoznacznie, że oczekiwała ona od organu egzekucyjnego rozstrzygnięcia kto i w jakiej wysokości, zgodnie z prawem, ma ponieść koszty egzekucyjne. Natomiast wniosek o umorzenia kosztów egzekucyjnych - jak to zostało zaznaczone wyżej - pośrednio oznaczałby, że zobowiązana godzi się z obowiązkiem ich poniesienia oraz wysokością, co pozostaje w sprzeczności z tym czego się domagała od organu egzekucyjnego i z jakich powodów. Przy tak zarysowanej kwestii spornej między zobowiązaną a organem egzekucyjnym rozważenia ze strony organu egzekucyjnego wymagały regulacje art. 64c u.p.e.a., który stanowi między innymi, że opłaty, o których mowa w art. 64 § 1 i 6 oraz w art. 64a, wraz z wydatkami poniesionymi przez organ egzekucyjny stanowią koszty egzekucyjne. Koszty egzekucyjne, z zastrzeżeniem § 2-4, obciążają zobowiązanego (§ 1). Jeżeli po pobraniu od zobowiązanego należności z tytułu kosztów egzekucyjnych okaże się, że wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem, należności te, wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi, organ egzekucyjny zwraca zobowiązanemu, a jeżeli niezgodne z prawem wszczęcie i prowadzenie egzekucji spowodował wierzyciel, obciąża nimi wierzyciela (§ 3). Wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego (§ 4). Nie obciąża się kosztami egzekucyjnymi oraz kwotą, o której mowa w § 2, wierzyciela będącego naczelnikiem urzędu skarbowego, ministrem właściwym do spraw finansów publicznych, ministrem właściwym do spraw instytucji finansowych albo ministrem właściwym do spraw budżetu, jeżeli organem egzekucyjnym prowadzącym postępowanie był naczelnik urzędu skarbowego. Wydatki egzekucyjne poniesione przez organ egzekucyjny są pokrywane z budżetu państwa (§ 4d). Koszty egzekucyjne zabezpieczone zastawem skarbowym lub hipoteką przymusową mogą być pokryte również przez aktualnego właściciela przedmiotu zastawu skarbowego lub hipoteki przymusowej niebędącego zobowiązanym (§ 4e). Koszty egzekucyjne powstałe w egzekucji należności pieniężnej są dochodzone na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego na tę należność, chyba że przepisy niniejszej ustawy stanowią inaczej (§ 6). Organ egzekucyjny zawiadamia: 1) zobowiązanego o wysokości kosztów egzekucyjnych na wniosek złożony w terminie 6 miesięcy od dnia: a) wyegzekwowania wykonania obowiązku, a w przypadku wyegzekwowania obowiązku w egzekucji z nieruchomości - od dnia, w którym postanowienie o przyznaniu własności nieruchomości stało się ostateczne, b) w którym postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego stało się ostateczne; 2) wierzyciela o wysokości kosztów egzekucyjnych w terminie miesiąca od dnia doręczenia wierzycielowi ostatecznego postanowienia umarzającego postępowanie egzekucyjne, jeżeli koszty egzekucyjne obciążają wierzyciela (§ 6a). Organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych na wniosek wierzyciela lub zobowiązanego, złożony w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o wysokości kosztów egzekucyjnych, o którym mowa w § 6a. Na postanowienie to przysługuje zażalenie (§ 7). Powyższe rozwiązania ustawodawca wprowadził na potrzeby rozstrzygnięcia sporu jaki powstaje o to kto i w jakiej wysokości ma ponieść koszty egzekucyjne. Organ egzekucyjny, a w dalszej kolejności organ dowolnie je pominęły. Rozstrzygnęły o wniosku zobowiązanej w oderwaniu od jego istoty, wynikającej z uważnej lektury w całości. W zaistniałym stanie sprawy organy dowolnie doparzyły się oczekiwania ze strony zobowiązanej umorzenia kosztów egzekucyjnych z powodu przesłanek wymienionych w art. 64e § 2 u.p.e.a., gdy do tej instytucji i jej przesłanek zobowiązana w żaden sposób nie nawiązywała. Według niej - co wyraźnie i konsekwentnie podkreślała w postępowaniu przed organami - w ogóle nie powinna ponosić kosztów egzekucyjnych, a w każdym razie nie w wysokości rzędu 37.600 zł, gdyż obciążenie jej kosztami egzekucyjnymi w tym wymiarze jest, w ocenie zobowiązanej, niezgodne z prawem, przy uwzględnieniu stanowiska TK w sprawie sygn. SK 31/14. Dlatego też zobowiązana konsekwentnie nie odnosiła się do przesłanek zawartych w art. 64e § 2 u.p.e.a. W świetle powyższego zaskarżone postanowienie organu, jak również poprzedzające je postanowienie organu egzekucyjnego istotnie dla wyniku sprawy naruszają art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 11, art. 12 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2017.1257 ze zm.) w powiązaniu z art. 18 u.p.e.a. W dalszym postępowaniu w pierwszej kolejności organ egzekucyjny będzie zobowiązany do rozstrzygnięcia wniosku zobowiązanej adekwatnie do jego treści i obowiązującego w tej mierze stanu prawnego. W tej sprawie sąd nie jest uprawniony przesądzić o tym jakiej treści rozstrzygnięcie powinno zapaść w kwestii kosztów egzekucyjnych (formalne czy merytoryczne, kto i w jakiej wysokości koszty egzekucyjne ma obowiązek zapłacić). Zaskarżone postanowienie wyznaczyło bowiem granice sądowej kontroli legalności stosownie do art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2017.1369 ze zm. - P.p.s.a.). Dotyczyło ono wyłącznie instytucji umorzenia kosztów egzekucyjnych uregulowanej w art. 64e u.p.e.a. i w następstwie tylko z perspektywy tego właśnie unormowania sąd był uprawniony formułować ocenę prawną. Tak więc czy zobowiązana i ewentualnie w jakiej wysokości ma ponosić koszty egzekucyjne, czy zostały spełnione ustawowe wymagania przewidziane dla wydania rozstrzygnięcia w tej materii, wszystkie te kwestie pozostają poza ramami niniejszej sprawy. Na zakończenie rozważań należy zwrócić uwagę na niekonsekwencję organu egzekucyjnego i organu, które wyjaśniają zobowiązanej, że w sprawie umorzenia kosztów egzekucyjnych nie ma miejsca na rozstrzyganie sporu o obowiązek ich ponoszenia i wysokość, ale jednocześnie - poza granicami sprawy dotyczącej umorzenia kosztów egzekucyjnych - przesądzają o tym, że zobowiązana ma obowiązek zapłacić koszty egzekucyjne w wymienionej wysokości. W ten sposób organy istotnie wykroczyły poza zakres art. 64e u.p.e.a. i zarazem pominęły tryb z art. 64c tej ustawy egzekucyjnej, skoro odmawiając umorzenia kosztów egzekucyjnych jednocześnie wyraźnie stwierdziły w jakiej kwocie obciążają one zobowiązaną. Tymczasem, o czym była mowa wyżej, spór o umorzenie kosztów egzekucyjnych oraz spór o obowiązek ich poniesienia i wysokość to dwa odrębne zagadnienia, dla rozstrzygnięcia których ustawodawca przewidział odrębne tryby i samodzielne, niepokrywające się przesłanki. Jeśli chcieć poszukiwać relacji między nimi i porządkować według kolejności, pierwszorzędne znaczenie ma kwestia wysokości kosztów egzekucyjnych oraz kto je ma ponosić, gdyż dopiero w dalszej kolejności otwiera się możliwość ich umorzenia. Wówczas wiadomo kto ma je ponieść i w jakiej wysokości, a więc w konsekwencji czyja sytuacja jest istotna i na ile można dopatrzeć się w niej przesłanek wymienionych w art. 64e § 2 u.p.e.a. Z powodów omówionych wyżej zaskarżone postanowienie oraz postanowienie organu egzekucyjnego z [...] podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c przy zastosowaniu art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2017.1369 ze zm.) Orzeczenie o kosztach postępowania sądowego uzasadnia art. 200 tej ustawy. Obejmują one wpis od skargi zapłacony przez zobowiązaną wraz z inicjowaniem sądowej kontroli legalności.