I SA/Lu 369/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia WSA Halina Chitrosz-Roicka po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. B. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 26 czerwca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2012 r. postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżąca wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 2.108 zł, zwróciła się o zwolnienie jej z konieczności uiszczenia tej opłaty. Ze złożonego formularza wniosku wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód z prowadzonego przez małżonka gospodarstwa rolnego o pow. ok. 30 ha w wysokości 1000 zł netto miesięcznie. Skarżąca prowadzi natomiast działalność gospodarczą w zakresie usług transportowych, która nie przynosi jej żadnego dochodu, co powoduje, że w spłacie zobowiązań (raty kredytów, raty leasingowe) pomaga jej rodzina, w tym dorosłe dzieci, która odmówiła jej jednak pożyczenia pieniędzy na uiszczenie kosztów sądowych. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego skarżąca złożyła m.in.: zestawienie aktywnych zajęć egzekucyjnych rachunku bankowego, wykaz środków trwałych wykorzystywanych do prowadzonej działalności gospodarczej, wykaz ciągników siodłowych oraz naczep/przyczep, zeznanie podatkowe za 2017 r. z kwotą przychodów 1.305,050,89 zł oraz faktury za energię elektryczną i telewizję cyfrową. Jednocześnie oświadczyła, że jej mąż z uwagi na zawartą umowę rozdzielności majątkowej odmówił podania składników posiadanego majątku. Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przewidzianym prawem terminie skarżąca złożyła sprzeciw od wskazanego wyżej postanowienia. W uzasadnieniu wskazała, że zgadza się ze stanowiskiem referendarza sądowego, że powinna wykazać swoją sytuację majątkową nie mniej jednak dowody z dokumentów, których żądał referendarz nie wyczerpują przewidzianego prawem katalogu dowodów, pozwalających na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Podkreśliła, że w jej ocenie podstawowym środkiem dowodowym w tym zakresie powinno być jej oświadczenie. Dodała, że jej sytuacja majątkowa jest odrębna od sytuacji majątkowej męża pozostającego w rozdzielności majątkowej i nie ma możliwości uzyskania od niego wsparcia finansowego na pokrycie kosztów wpisu. W odniesieniu do możliwości płatniczych skarżąca argumentowała, że dla ich ustalenia w odniesieniu do osób prowadzących działalność gospodarczą istotna jest wysokość dochodów z niej osiąganych, a nie jak chce referendarz wysokość przychodów. Ponownie wskazała, że w spłacie zobowiązań cywilnoprawnych pomaga jej rodzina, w tym dorosłe dzieci, niemniej jednak osoby te odmówiły jej pożyczenia pieniędzy na uiszczenie wpisu, dlatego też nie ma innej, poza prawem pomocy, możliwości sfinansowania swojego udziału w postępowaniu sądowym. Na zakończenie podkreśliła, że nie przyznanie jej zwolnienia od wpisu może ograniczać przysługujące jej prawo do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: W ocenie Sądu sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 - dalej "P.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym, czyli takim, jakiego oczekuje skarżąca, może zostać przyznane w razie wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że strona winna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Odnosząc powyższe do wniosku strony zgodzić się należy z oceną dokonaną przez referendarza sądowego w postanowieniu z dnia 26 czerwca 2018 r. Sąd przychyla się do wyrażonego w nim stanowiska, że skarżąca nie wykazała istnienie ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie tj., że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawidłowo przy tym referendarz sądowy przyjął, że przez wskazany jako przesłanka przyznania prawa pomocy "uszczerbek", należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.). Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest bowiem to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). W tym kontekście za prawidłową należy uznać dokonaną przez niego ocenę, że sytuacja finansowa strony w żaden sposób nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci jakiegokolwiek (nawet częściowego) zwolnienia od kosztów sądowych. Ocena ta została uzasadniona w pierwszej kolejności zestawieniem wysokości wpisu sądowego, który wnioskodawczyni powinna uiścić w sprawie niniejszej w zestawieniu z jej sytuacją majątkową, w tym z wielkością osiąganego przez nią przychodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, który w 2017 r. wyniósł 1.305.050,89 zł. Dodać również dla porządku należy, że na obecnym etapie w sądzie skarżąca zainicjowała jeszcze jedną sprawę o sygn. akt I SA/Lu 534/18 w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r., gdzie zarządzeniem z dnia 19 lipca 2018 r. została wezwania do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 1072 zł, co - w ocenie Sądu - nie wpływa na ocenę rozstrzygnięcia referendarza sądowego w zakresie niespełnienia przez skarżącą ustawowych przesłanek kwalifikujących ją do zwolnienia od kosztów sądowych i obciążania nimi innych współobywateli (podatników). Sąd przychyla się do stanowiska referendarza sądowego opartego zresztą na orzecznictwie sądów administracyjnych, że dla oceny możliwości płatniczych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą istotny jest nie dochód, a przychód osiągnięty z tej działalności. Dochód jest jedynie wynikiem bilansowym, stanowiącym różnicę pomiędzy przychodem i kosztami jego uzyskania. Tym samym brak dochodu sam w sobie, nie oznacza jeszcze braku środków finansowych (por. postanowienie NSA z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 260/08, LEX nr 479125). Wbrew stanowisku skarżącej ocena referendarza nie jest pozbawiona logiki i racjonalności. Skarżąca pomija bowiem, że wysokie wydatki (koszty), tu wskazywane na kwotę rzędu 1.326.202,69 zł świadczą o niczym innym, jak o tym, że skoro skarżąca je poniosła, to dysponował środkami pieniężnymi na ich pokrycie. Poza tym, mając na uwadze, wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy i zasadę ponoszenia kosztów sądowych związanych ze swoim udziałem, podkreślić należy, że ubiegający się o taką pomoc powinni jednak poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy bowiem traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (por. postanowienie w sprawie sygn. akt. II GZ 432/14, LEX nr 1502227). Stanowisko to jest ugruntowane nie tylko w orzecznictwie administracyjnym ale i sądów powszechnym. Wskazać tu choćby należy pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu sygn. akt II CZ 104/84, LEX nr 8623, że ubiegający się o prawo pomocy winien, w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych środków utrzymania dla siebie i rodziny. Dopiero gdy poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa oraz, że nawet przejściowe trudności materialne strony w zasadzie nie stanowią podstawy do zwolnienia od kosztów sądowych (por. też orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1955 r., sygn. akt IV CZ 196/55, OSN 1957, nr 1, poz. 11 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt. V CZ 150/05, niepubl.). Skarżąca nie wykazała nawet, by takie starania podejmowała. Podsumowując tę część rozważań wskazać należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienia w sprawach sygn. akt: I FZ 239/14, LEX nr 1486755, LEX nr 1450509, czy II FZ 1309/13, LEX nr 1450494 ). Sąd podziela prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Jak już powiedziano koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (zob. postanowienie w sprawie sygn. akt I FZ 252/14, LEX nr 1492488 i postanowienie w sprawie sygn. akt II GZ 410/14, LEX nr 1502219 ). Nie bez wpływu na prawidłowość dokonanej przez referendarza oceny pozostaje również posiadanie przez skarżącą majątku o znacznej wartości (m.in. ciągniki siodłowe, naczepy i przyczepy), nawet jeśli majątek ten został objęty zabezpieczeniem w ramach prowadzonego postepowania egzekucyjnego. Jak słusznie argumentował referendarz sądowy, ustanowienie zabezpieczenia nie ogranicza możliwości władania rzeczą, a co za tym idzie nie wyklucza dalszego czerpania z niej pożytków (w dalszym ciągu może z wykorzystaniem tego majątku prowadzić działalność gospodarczą). Tym samym i w kontekście wskazanych przez skarżącą wydatków ponoszonych na spłatę kredytu i rat leasingowych prawidłowo również referendarz uznał, że nie każdy wydatek, który jest subiektywnie przez stronę postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Zasadnie argumentował z odwołaniem do orzecznictwa, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania sądowego, w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli. Innymi słowy brak jest podstaw aby zobowiązania cywilne (raty kredytów) przedkładać nad obowiązek poniesienia kosztów związanych z zainicjowanym przez stronę postępowaniem sądowym. Koszty sądowe nie mogą być bowiem stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania ( por. postanowienia w sprawach sygn. akt: II OZ 670/13, II FZ 376/12 i I OZ 1036/14 dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie można zatem uznać, za prawidłowe stanowiska wnioskodawczyni, że dysponując ograniczoną pulą środków finansowych pochodzących, zgodnie z jej oświadczeniem, z pożyczek od rodziny w pierwszej kolejności ponosi wydatki na zaspokojenie należności prywatnoprawnych oczekując jednocześnie, że należności publicznoprawne - koszty postępowania sądowego zostaną pokryte ze środków publicznych i tym samym przerzucone na innych podatników. Nie można również zgodzić się z wyrażonym w sprzeciwie poglądem, że ze względu na rozdzielność majątkową, wnioskodawczyni nie ma wiedzy o sytuacji finansowej męża i nie może w żadnej mierze liczyć na jego pomoc. Stanowisko takie, jak słusznie zauważył referendarz sądowy, leży w jawnej sprzeczności z regulacjami zawartymi w art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), z którego wynika, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy, oraz z wypracowanym na jego gruncie orzecznictwem, z którego wynika, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, oceny ich aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, bez względu na istniejący między nimi ustrój majątkowy (por. np. postanowienia NSA z dnia 26 listopada 2008 r. sygn. akt I FZ 463/08, Lex nr 565693, z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, Lex nr 612561, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 113/09, Lex nr 546385). W świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa pomiędzy małżonkami odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Przede wszystkim dotyczy zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także samodzielnego dysponowania swoim majątkiem. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, a ponadto nie uzasadnia odmowy udzielenia informacji na temat sytuacji majątkowej drugiego małżonka (por. postanowienie NSA z dnia 25 sierpnia 2011 r., sygn. akt II FZ 441/11). Toteż prawidłowe było uwzględnienie przez referendarza sądowego w przeprowadzonej ocenie ujawnionego majątku małżonka wnioskodawczyni w postaci gruntów rolnych o powierzchni ok. 30 ha. Podsumowując Sąd przychylił się do oceny dokonanej przez referendarza sądowego i stwierdził, że z przedstawionej przez wnioskodawczynię sytuacji majątkowej nie wynika, aby spełniała ona ustawową przesłankę przyznania prawa pomocy w postaci braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 w zw. art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.