I SA/Lu 545/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia WSA Monika Kazubińska - Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 8 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu K. B. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 1 października 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący wnioskiem złożonym w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu w kwocie [...]zł zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z wniosku i złożonych na wezwania referendarza dokumentów wynika m.in., że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z bezrobotną małżonką. Majątek jaki posiada to nieruchomość rolna o pow. [...] ha fiz. ([...] ha przelicz. – decyzja wymiarowa za 2018 r.), [...] udziałów w firmie transportowej oraz samochód ciężarowy o wartości [...] zł. Dom w którym mieszka razem z małżonką należy do córki, która ponosi koszty jego otrzymania. Skarżący z uwagi na odejścia pracowników (kierowców) zawiesił z końcem 2017 r. prowadzoną działalność gospodarczą. Dodał, że wszystkie oszczędności jakie posiadał oraz majątek zastały zajęte w toku prowadzonej egzekucji. Aktualnie utrzymuje się z wynagrodzenia (nie wskazał z jakiego tytułu) oraz dopłat obszarowych w łącznej kwocie [...]zł miesięcznie. Podał, że posiada kredyt obrotowy, a do spłaty na wrzesień br. pozostała kwota [...]zł. W zobowiązaniach ujął też koszt polisy ubezpieczeniowej OC za ciągnik siodłowy [...] zł rocznie, podatek od środków transportu [...] zł rocznie, opłaty za TV i Internet [...] zł, za prąd [...] zł, koszty leczenia [...] zł miesięcznie, woda i ścieki [...] zł na rok, [...] zł opłata kwartalna za śmieci [...] zł opłata za podatek rolny i kwotę [...]zł miesięcznie tytułem odsetek od kredytu. Z przedłożonej deklaracji PIT-36L i PIT/B za rok 2017, wynika, że podatnik osiągnął przychód w kwocie [...]zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i dochód [...] zł, a z przedłożonych wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, że w dniu [...] na rachunek firmowy bankowy skarżącego wpłynęła kwota [...]zł, a saldo początkowe rachunku małżonki skarżącego na dzień [...] wynosiło [...] zł. W tych okolicznościach i w świetle przesłanek o, jakich mowa w art. art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm. - dalej P.p.s.a.) postanowieniem z dnia 1 października 2018 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Od powyższego rozstrzygnięcia pełnomocnik skarżącego złożył sprzeciw. W uzasadnieniu wskazał, że referendarz odmawiając przyznania prawa pomocy skarżącemu i powołując się na przychód osiągnięty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej pominął, że jest to wynik finansowy za ubiegły rok i tylko w zakresie przychodów, a nie dochodów skarżącego. Ponadto powoływanie się przez referendarza na wpłatę kwoty [...]zł nie przesądza o tym, że w momencie składania skargi podatnik miał taką sumę na koncie i że mógł nią swobodnie rozporządzać. Wręcz przeciwnie, referendarz pominął fakt, że rachunek ten był zajęty i skarżący nie miał do niego swobodnego dostępu, a wniosek strony o zwolnienie rachunku bankowego spod egzekucji nie został uwzględniony. Pełnomocnik dodał też, że wprawdzie kwota wpisu w tej sprawie nie jest rażąco wygórowana, jednakże nie można pomijać, że skarżący jest stroną kilku postępowań zakończonych ostatecznymi decyzjami organu, na podstawie których prowadzone są liczne postępowania egzekucyjne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W ocenie Sądu, sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym, czyli takim, jakiego oczekuje skarżący, może zostać przyznane w razie wykazania, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie jest wystarczające, wskazywane w sprzeciwie, oświadczenie strony, że nie może ona takich kosztów ponieść. Z przepisów art. 252 § 1 P.p.s.a. oraz art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. wynika, że oświadczenie strony powinno informować o okolicznościach, które pozwalają na stwierdzenie przez sąd, że strona nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (w razie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) albo na wykazanie, że strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (w razie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym) Treść wymienionych wyżej przepisów jednoznacznie wskazuje, że to osoba wnioskująca o przyznanie prawa pomocy powinna przedstawić okoliczności, które w sposób przekonujący uprawdopodobnią spełnienie przez nią opisanej wyżej przesłanki. Przypomnieć również należy, że przyznanie prawa pomocy, o które ubiega się skarżący, stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 199 P.p.s.a.). Koszty sądowe stanowią bowiem rodzaj danin publicznych, a zwolnienie z ich uiszczenia jest odstępstwem od obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest zatem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez nią środków na ten cel jest obiektywnie niemożliwe. Odnosząc powyższe do oświadczeń i dokumentów zgromadzonych w sprawie oraz zarzutów zawartych w sprzeciwie należy stwierdzić, że prawidłowe było rozstrzygnięcie referendarza sądowego o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Dokonując oceny sytuacji finansowej skarżącego referendarz sądowy trafnie stwierdził, że już uzyskany przez skarżącego w 2017 r. przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (transport drogowy towarów) w kwocie [...]zł nie pozwala uznać skarżącego za osobę, dla której przeznaczona jest instytucja prawa pomocy, nazywanego pierwotnie "prawem ubogich". Prawidłowe jest też stanowisko referendarza, poparte zresztą utrwaloną linią orzeczniczą, że dla oceny możliwości płatniczych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą istotny jest nie dochód, a przychód z tej działalności. Dochód jest bowiem jedynie wynikiem bilansowym przychodów i kosztów ich uzyskania, a strata nie oznacza jeszcze braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama ta okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci m.in. zwolnienia z kosztów. Z punktu widzenia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie mają zatem znaczenia koszty uzyskania przychodów, bowiem obrazują one wydatki przedsiębiorcy w prowadzonej działalności gospodarczej, które nie korzystają z pierwszeństwa przed należnościami o charakterze publicznym. O potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują zatem przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienia w sprawie sygn. akt: I FZ 239/14, LEX nr 1486755, LEX nr 1450509, czy II FZ 1309/13, LEX nr 1450494 ). Jak podnosi się również w orzecznictwie i literaturze przedmiotu nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, które występując na drogę postępowania sądowego powinny mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i - w miarę możliwości - zgromadzić, zabezpieczyć środki niezbędne na jego prowadzenie. Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (zob. postanowienie w sprawie sygn. akt I FZ 252/14, LEX nr 1492488 i postanowienie w sprawie sygn. akt II GZ 410/14, LEX nr 1502219 ). W kontekście wskazanych przez skarżącego wydatków, zadłużenia z tytułu kredytu podnieść też należy, że nie każdy wydatek, który jest przez stronę postrzegany jako dolegliwy finansowo należy traktować jako uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym, analogicznie jak w orzecznictwie Sądu Najwyższego, przyjmuje się jednolicie, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania sądowego, w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2006 r., sygn. akt II FZ 23/06, niepubl., z 12 czerwca 2014 r., I FZ 183/14, LEX nr 1480758). Innymi słowy brak jest podstaw aby zobowiązania cywilne (raty kredytów, spłatę odsetek) przedkładać nad obowiązek poniesienia kosztów związanych z zainicjowanym przez stronę postępowaniem sądowym. Koszty sądowe nie mogą być bowiem stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Sąd podziela przy tym i aprobuje pogląd Sądu Najwyższego zawarty np. w postanowieniu sygn. akt II CZ 104/84, LEX nr 8623, że ubiegający się o prawo pomocy powinien, w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych środków utrzymania dla siebie i rodziny. Dopiero, gdy poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa oraz, że nawet przejściowe trudności materialne strony w zasadzie nie stanowią podstawy do zwolnienia od kosztów sądowych (por. też orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1955 r., sygn. akt IV CZ 196/55, OSN 1957, nr 1, poz. 11 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt. V CZ 150/05, niepubl.). Stanowisko to, choć wyrażone na tle przesłanki przyznania prawa pomocy uregulowanej wówczas w kodeksie postępowania cywilnego (art. 113 § 1 k.p.c.) znajduje, z uwagi na brzmienie redakcyjne, odniesienie do oceny przesłanek przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie. Tym samym spadek dochodów, czy też nawet ich przejściowy brak, sam w sobie nie może stanowić przesłanki przyznania prawa pomocy, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W ocenie Sądu, skarżący miał możliwości finansowe do wygospodarowania środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania zarówno w tej, jak i pozostałych sprawach (jak ustalono z urzędu poza niniejszą sprawą skarżący ma zainicjowane jeszcze 3 sprawy, przy czym w sprawie I SA/Lu 546/18 wpis od skargi w kwocie [...]zł został uiszczony, a w sprawach 639/18 i 640/18 skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu w kwotach odpowiednio [...] zł i [...] zł) Trafnie również wywodzi referendarz, że także ze złożonych wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i jego małżonki jednoznacznie wynika, że skarżący był w stanie wygospodarować kwoty celem opłacenia wymaganych obecnie kosztów postępowania. Dysponował bowiem środkami pieniężnymi, które wielokrotnie, przewyższały wymagany wpis sądowy. Podważając to stanowisko referendarza pełnomocnik pomija, że istotne jest w kontekście oceny przesłanek przyznania prawa pomocy, że skarżący uzyskał przypływ gotówki w znacznej kwocie. Należy też dodać, że blokada kont bankowych nie uniemożliwia stronie korzystania z ewentualnych wolnych środków finansowych, gdyż w tej kwestii istnieje możliwość zastosowania przepisu art. 166a § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (obecnie Dz.U. 2018 r. poz. 1314), z którego wnika, że istnieje możliwość dokonywania wypłat z zajętego rachunku bankowego za zgodą organu egzekucyjnego w celu poniesienia wydatków związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą - postanowienie NSA z 30 sierpnia 2017 r. II GZ 608/17– orzeczenia. nsa.gov. pl. – CBOSA. Ponadto pełnomocnik pomija, że rachunek małżonki skarżącego, na którym na dzień [...] (a skarga nosi datę 25 czerwca 2018 r.) widniała kwota ponad [...] zł nie był objęty zajęciem (przynajmniej pełnomocnik skarżącego takich informacji nie przedłożył), a przecież zgodnie również z utrwalony orzecznictwem małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Ciąży na nich obowiązek udzielenia sobie wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych). Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Obowiązek wzajemnej pomocy ma pierwszeństwo przed dofinansowaniem z budżetu państwa, wiążącym się ze zwolnieniem z kosztów sądowych (za postanowieniem w sprawie I FZ 416/13, LEX nr 1397097) Jak zwrócił uwagę NSA w postanowieniu w sprawie sygn. akt. I GZ 19/13, LEX nr LEX nr 1323331 nawet zerowy stan rachunków bankowych na dzień składania wniosku nie jest okolicznością wystarczającą dla uznania zaistnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Podstawą oceny, czy w stosunku do wnioskodawcy spełniły się przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., jest ustalenie, czy wnioskodawca w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawił realne możliwości strony do wygospodarowania środków finansowych niezbędnych do choćby częściowego uiszczenia wpisu sądowego. Trafnie zatem skonstatował referendarz, że powyższe fakty całkowicie podważają twierdzenia strony o braku środków finansowych na poniesienie kosztów postępowania sądowego, które nie znajdują jakiegokolwiek potwierdzenia w treści rozpatrywanych dokumentów. Co więcej wszczynając spór przed sądem, skarżący powinien mieć na uwadze, że prowadzenie postępowania sądowego wiązać się będzie z koniecznością ponoszenia niezbędnych kosztów, co z pewnością wiedział będąc w toku całego postępowania podatkowego reprezentowanym przez zawodowego pełnomocnika. Winien on zatem poczynić odpowiednie starania w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia tych kosztów. Dla oceny istnienia przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. – jak już wskazywano - znaczenie ma nie tylko sytuacja finansowa na dzień wniesienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale także sytuacja takiej jednostki we wcześniejszym okresie. Dopiero bowiem analiza przebiegu zmian sytuacji finansowej pozwala ocenić, czy trudności takiej jednostki mają charakter trwały czy są jedynie przejściowe (postanowienie NSA z dnia 9 kwietnia 2009 r., I FZ 66/09, LEX nr 564255). Zatem, mając na uwadze art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP, należy wymagać od przedsiębiorcy, z perspektywy przesłanek przyznania prawa pomocy, podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów, aby móc wywiązać się z obowiązku zapłaty należności publicznych, w tym kosztów sądowych. Jeśli z takiej aktywności skarżący zrezygnował, w konsekwencji obecnie nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą skarżącego, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej strony, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany, przerzucania obciążających ją danin publicznych na pozostałych współobywateli. W konsekwencji nie można zgodzić się ze skarżącym, że należy jej przyznać prawo pomocy, bo znacząco ograniczyła czy zawiesiła prowadzenia działalności gospodarczej. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 § 1 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.