I SA/Lu 890/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Danuta Małysz, Sędziowie WSA Halina Chitrosz (sprawozdawca),, WSA Wojciech Kręcisz, Protokolant Stażysta Małgorzata Siwiec, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 30 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi R. J. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego - oddala skargę. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 listopada 2009 r., nr [...], Dyrektor Izby Skarbowej na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedno Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) oraz art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedno Dz. U. z 2005 r. nr 229, poz. 1954 z późn. zm.) - po rozpatrzeniu zażalenia R. J. na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 7 września 2009 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego – utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W jego uzasadnieniu podano, iż Naczelnik Urzędu Skarbowego prowadzi wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne, między innymi na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obejmujących należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i wpłat na rzecz funduszu gwarantowanych świadczeń pracowniczych za lata 1999 - 2004. Przedmiotowe tytuły wykonawcze były wielokrotnie przydzielane do służby poborcom skarbowym. Pracownicy Urzędu Skarbowego sporządzili raporty o niemożności dokonania czynności egzekucyjnych z uwagi na fakt, iż skarżący nie przebywa pod wskazanym na tytułach wykonawczych adresem. Okoliczność ta uniemożliwiła dokonanie czynności egzekucyjnych, w tym m. im. sporządzenia protokołu o stanie majątkowym i dokonania oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. W dniu 27 maja 2009 r. skarżący złożył do Naczelnika Urzędu Skarbowego wniosek o "wydanie postanowienia umarzającego postępowanie egzekucyjne prowadzone na zlecenie ZUS składki na ubezpieczenie społeczne", powołując się na przepis art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, który daje możliwość umorzenia prowadzonego postępowania egzekucyjnego w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnych nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W uzasadnieniu wniosku podniósł fakt, iż nie posiada majątku oraz wskazywał na swoją skomplikowaną sytuację życiową i materialną. Naczelnik Urzędu Skarbowego po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego postanowieniem z dnia 7 września 2009 r. nr [...] odmówił umorzenia prowadzonego postępowania egzekucyjnego, od którego skarżący złożył zażalenie, wnosząc o jego uchylenie i umorzenie postępowania egzekucyjnego. W jego uzasadnieniu ponownie powołał się na treść przepisu art. 59 § 2 ustawy egzekucyjnej, przedstawił swoją trudną sytuację majątkową, rodzinną i zdrowotną. Zarzucił organowi I instancji nie uwzględnienie przepisów art. 7, 11, 77, 80 k.p.a. oraz naruszenie przepisów art. 122, 191, 187, 210 Ordynacji podatkowej. W ustosunkowaniu się do tych zarzutów i wniosków, Dyrektor Izby Skarbowej w Lublinie, w pierwszej kolejności wskazał, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie mają zastosowania przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. nr 8 poz 60 z późn. zm), gdyż zgodnie z art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. nr 229, poz. 1954 z późn. zm.), jeżeli przepisy niniejszej ustawy nie stanowią inaczej, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Z uwagi na powyższe podniesiony w zażaleniu zarzut naruszenia przez organ egzekucyjny przepisów Ordynacji podatkowej został uznany za bezpodstawny. Organ odwoławczy nie dopatrzył się również, by Naczelnik Urzędu Skarbowego prowadząc postępowanie egzekucyjne naruszył art. 7, 11, 77 i 80 k.p.a. Wskazał, że organ egzekucyjny wszczyna egzekucję administracyjną na wniosek wierzyciela i na podstawie wystawionego przez niego tytułu wykonawczego, zgodnie z art. 26 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W toku postępowania egzekucyjnego to wierzyciel pełni funkcję współgospodarza, m. in. wyraża zgodę na jego wstrzymanie, na zwolnienie składników z egzekucji, bierze udział w rozpatrywaniu zarzutów, w końcu kieruje do organu egzekucyjnego wiążące wnioski w sprawie umorzenia oraz zawieszenia postępowania, zaś zobowiązany nie może skutecznie domagać się od organu egzekucyjnego umorzenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na brak majątku. Brak majątku i trudna sytuacja finansowa zobowiązanego może być przesłanką braną pod uwagę przez wierzyciela przy rozstrzyganiu wniosku o umorzenie należności lub rozłożenie na raty. Naczelnik Urzędu Skarbowego po otrzymaniu wniosku skarżącego z dnia 23 maja 2009 r., pismem z dnia 4 czerwca 2009 r. nr [...] zwrócił się do wierzyciela o zajęcie stanowiska w przedmiotowej sprawie. W przekazanej odpowiedzi z dnia 10 czerwca 2009 r. ZUS poinformował organ egzekucyjny, że nie posiada aktualnie wiedzy o jego składnikach majątkowych. Jednocześnie jednak nie wniósł o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Organ odwoławczy, powołując się na art. 59 § 2 ustawy egzekucyjnej, wskazał, iż postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, dodając, ze przepis ten nie nakłada na organ egzekucyjny obowiązku umorzenia postępowania, a jedynie daje prawo takiego zakończenia egzekucji, w sytuacji stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Wykładnia tego przepisu nakazuje uznać, że ocena sytuacji majątkowej dłużnika, obecnej i przyszłej, należy wyłącznie do organu egzekucyjnego. Organ ten podkreślił, iż ani w przepisach ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ani w innych aktach prawnych nie zostało zdefiniowane pojęcie bezskuteczności egzekucji, co oznacza, ze należy sięgnąć do potocznego rozumienia tego pojęcia. Jeśli zatem pojęcie egzekucji wiąże się z przymusem ściągnięcia należności (por. Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, t. I, Warszawa 2002r., str. 485), to jej bezskuteczność oznacza, że w wyniku wszczęcia i przeprowadzenia przez organ egzekucyjny egzekucji skierowanej do majątku podatnika nie doszło do przymusowego zaspokojenia wierzyciela. Zachodzi przy tym konieczność wyczerpania w toku tego postępowania wszystkich możliwych sposobów egzekucji, a egzekucja musi dotyczyć całego majątku podatnika. Reasumując stwierdził, iż postępowanie egzekucyjne, zgodnie z treścią art. 59 § 2 ww. ustawy, może lecz nie musi zostać umorzone, zauważając, iż trudna sytuacja finansowa skarżącego może w przyszłości ulec zmianie i będzie on mógł wówczas uregulować ciążące na nim zobowiązania. W kontekście tak dokonanej wykładni powołanego przepisu art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji stwierdził, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa. Od tego postanowienia R. J. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, wnosząc o: 1. uchylenie powyższego postanowienia w całości, 2. wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, 3.zwolnienie skarżącego z kosztów postępowania według norm przepisanych. W obszernym uzasadnieniu skargi przytoczył argumentacje mającą w jego ocenie przemawiać za jej zasadnością. W pierwszej kolejności podał, że poborcy skarbowi i policja nie zastali go pod adresem zameldowania, ponieważ tam nie mieszka. Dalej wywodził, iż "nie tylko wizyty poborcy skarbowego służą ustaleniu majątku podatnika. Źródłem wiedzy na ten temat są informacje uzyskane w trybie art. 36 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Na podstawie tego przepisu urząd skarbowy może - w zakresie niezbędnym do prowadzenia egzekucji - żądać od uczestników postępowania informacji i wyjaśnień oraz zwracać się o udzielenie informacji do innych organów administracji publicznej. W jego ocenie, ciężar zgromadzenia materiału faktycznego i dowodowego w sprawie jest złożony na organ rozpoznający sprawę. Organ podatkowy w tej sprawie ograniczył się tylko do stwierdzenia, że brak możliwości spisania protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego uniemożliwia właściwą ocenę jego sytuacji majątkowej. Faktem powszechnie znanym, nie wymagającym udowodnienia, jest choćby to , że podatnik nie składał zeznań rocznych, bo nie osiągał żadnych dochodów. Kolejny fakt to orzeczenie rozwodu i zasądzone alimenty. Podatnik nie mógł przedstawić zaświadczenia z Urzędu Pomocy i Opieki Społecznej, gdyż nie korzysta z takowej pomocy. Podał, że alimenty opłacał sporadycznie, ponieważ nie posiada nic, żadnego majątku ( nieruchomości, ruchomości , itd.) i jest to kolejny fakt znany z urzędu, podobnie jak te, że nie przebywa on w Rykach, gdzie jest tylko zameldowany. W dalszej części uzasadnienia skargi, skarżący powołał się wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych: - WSA w Gliwicach, sygn. I SA/Gl 39/08, zgodnie z którym przesłanka "ważnego interesu podatnika", od wystąpienia której uzależniona jest możliwość umorzenia zaległości podatkowej, wymaga nie tylko ustalenia sytuacji majątkowej podatnika, ale także uwzględnienia okoliczności powstania tych zaległości", - WSA w Olsztynie, sygn. SA/Ol 197/08, w myśl którego fakt, iż postępowanie wszczynane jest na wniosek strony powoduje, iż to na stronę w znacznym stopniu przekłada się obowiązek udowodnienia istnienia okoliczności, którymi motywuje swój wniosek. Organ nie ma obowiązku poszukiwać ich z urzędu. Niemniej jednak zasygnalizowanie przez stronę pewnych faktów obliguje organ do wyczerpującego wyjaśnienia stanu faktycznego w tym zakresie z urzędu. - WSA w Łodzi, sygn. akt I SA/Ld 883/05, w którym Sąd stwierdził, iż tragiczny stan majątkowy i zdrowotny podatnika może w pewnych sytuacjach stanowić samoistną przesłankę umorzenia zaległości podatkowych. Skarżący stwierdzając, iż został z chwilą zakończenia działalności bez środków do życia, ma zszargane nerwy i zdrowie przez urzędników i ich działania, ponownie przytoczył szereg wyroków sądów administracyjnych oraz przepisów Ordynacji podatkowej, cytując ich fragmenty. Według niego, organ podatkowy zebrał i ocenił materiał dowodowy, ale nie był on zebrany w sposób wyczerpujący i poddany wszechstronnej ocenie. Skarżący podał, iż jego sytuacja jest trudna, skomplikowana, a fakty powszechnie znane powinny być wzięte pod uwagę, czyli jego sytuacja majątkowa i rodzinna. To, że stracił on wszystko było wynikiem działań urzędników. Wskazał, że nie pracuje i nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych, bo mu nie przysługuje. Ma orzeczony rozwód oraz zasądzone alimenty na obu synów w wysokości 1.000,00 zł, podziału majątku nie było, bo nie było co dzielić. Nie posiada majątku, czegokolwiek - ruchomości, nieruchomości, wierzytelności, itp., co jest faktem powszechnie znanym z urzędu. Podkreślając, iż decyzja o pozytywnym rozpatrzeniu wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego jest decyzją uznaniową, w jego ocenie należało brać pod uwagę sytuację, w jakiej znajduje się podatnik w chwili, gdy podejmowana była decyzja w sprawie, co oznacza, że organy podatkowe powinny dokonać aktualnej w odniesieniu do daty wydania decyzji analizy jego zdolności płatniczej oraz aktualnych warunków egzystencji. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu. Rozpoznając sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Dokonując kontroli zaskarżonego postanowienia pod względem jego zgodności z prawem w oparciu o dyspozycję zawartą w przepisie art. 1§ 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych / Dz. U. Nr 153, poz. 1269 / oraz art. 3 ( 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U.Nr 153, poz.1270 z późn. zm.) – na wstępie należy zgodzić się z organem odwoławczym, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie mają zastosowania przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. nr 8 poz 60 z późn. zm), gdyż zgodnie z art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. nr 229, poz. 1954 z późn. zm.) – zwanej dalej ustawą egzekucyjną, jeżeli przepisy niniejszej ustawy nie stanowią inaczej, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Z uwagi na powyższe podniesione w skardze zarzuty naruszenia przez organ egzekucyjny przepisów Ordynacji podatkowej nie znajdują uzasadnienia. Przechodząc do meritum sporu, trzeba mieć na uwadze, że istotą umorzenia jest przerwanie postępowania, uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych oraz rozstrzygniecie o dalszym jego nieprowadzeniu. Przyczyny uzasadniające umorzenie zostały enumeratywnie wymienione w art. 59 ustawy egzekucyjnej. Zgodnie z § 2 tego przepisu, postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Jak wynika z akt sprawy w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego przedmiotowe tytuły wykonawcze obejmujące należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i wpłat na rzecz funduszu gwarantowanych świadczeń pracowniczych za lata 1999 – 2004 były wielokrotnie przydzielane do służby poborcom skarbowym. Pracownicy Urzędu Skarbowego sporządzili raporty o niemożności dokonania czynności egzekucyjnych z uwagi na fakt, iż skarżący nie przebywa pod wskazanym na tytułach wykonawczych adresem. Ta ostatnia okoliczność została przyznana przez skarżącego, zarówno w toku postępowania, jak i aktualnie w skardze. Prawidłowość działania organu egzekucyjnego, w tym istnienie przesłanek do umorzenia postępowania, o których mowa w art. 59 § 2 ustawy egzekucyjnej, musi być oceniana na moment podjęcia zaskarżonego rozstrzygnięcia, przy czym istotne jest, czy organ podjął wszelkie w danej sytuacji możliwe środki zmierzające do ustalenia majątku nadającego się do egzekucji. Biorąc pod uwagę rodzaj podjętych przez organ egzekucyjny czynności wyjaśniających oraz ich negatywny wynik, wobec braku możliwości kontaktu ze skarżącym, należy stwierdzić, iż organ ten nie mógł ustalić i dokonać oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Przesłanką umorzenia postępowania egzekucyjnego, w myśl przepisu art. 59§2 ustawy egzekucyjnej jest ocena, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, innymi słowy zachodzi bezskuteczność egzekucji rozumiana jako niemożność przymusowego zaspokojenia wierzyciela. Musi być ona jednak poprzedzona ustaleniem majątku zobowiązanego. Organ nie może poprzestać jedynie na jego gołosłownych twierdzeniach, że żadnego majątku nie posiada. Jak wynika z akt postępowania, takiego stanu rzeczy organ egzekucyjny nie ustalił, co oznacza, że zarzuty skarżącego są bezzasadne. W żadnym zaś razie nie można zgodzić się ze skarżącym, iż jego sytuacja majątkowa to fakt powszechnie znany. Zauważyć nadto należy, że w przypadku fakultatywnego umorzenia postępowania egzekucyjnego (ustawodawca w treści art. 59§2 ustawy egzekucyjnej użył zwrotu "może być umorzone" ) po stronie organu nie istnieje obowiązek umorzenia postępowania egzekucyjnego, nawet wówczas, gdy zostanie stwierdzone, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W doktrynie podnoszone jest, że "do uznania organu pozostawiono, czy prowadzić egzekucję należności pieniężnej (inaczej, gdy chodzi o obowiązki natury niepieniężnej), gdy wiadomo, że uzyskana kwota nie przewyższy kwoty wydatków egzekucyjnych" (zob. R. Hauser, Z. Leoński, A. Skoczylas, Postępowanie egzekucyjne w administracji – komentarz, Wydawnictwo C.H. BECK,W-wa 2005r., s. 165). Podobnie w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 18 listopada 2008r., III SA/Łd 159/2008 wyrażono pogląd, że organ egzekucyjny jest władny, w oparciu o przepis art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, umorzyć postępowanie w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Jednakże nie jest to jego bezwzględny obowiązek." Innymi słowy mówiąc, nawet w wypadku posiadania przez organ egzekucyjny wiedzy, o braku w danym momencie możliwości wyegzekwowania dochodzonych kwot (z uwagi na stan majątku zobowiązanego) organ egzekucyjny może, ale nie jest zobligowany na wniosek zobowiązanego do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Końcowo Sąd zauważa, iż przytoczone obszerne fragmenty wyroków sądów administracyjnych ( WSA i NSA ) zupełnie nie przystają do stanu rzeczy zaistniałego w sprawie niniejszej. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie przepisu art. 151 powołanej na wstępie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - skargę oddalił.