I SA/Lu 955/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia WSA Halina Chitrosz-Roicka po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. K. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 5 marca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi A. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem złożonym w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...]zł, A. K. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając wniosek skarżąca oświadczyła, że gospodarstwo domowe prowadzi razem z mężem oraz trójką małoletnich dzieci. Rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę skarżącej w kwocie [...]zł netto, obciążonego w części potrąceniami komorniczymi. Majątek jaki posiada to nieruchomość rolna zabudowana halą o pow. 250 m2 oraz nieruchomość rolna o pow. 1,34 ha, obciążona kredytem hipotecznym. W zakresie kosztów utrzymania skarżąca wskazała: leki - [...] zł, opłaty eksploatacyjne - [...] zł, karta kredytowa – [...] zł, linia kredytowa o wartości [...] zł (odsetki [...] zł), kredyt gotówkowy - [...] zł (rata [...] zł). Wobec uznania, że złożone oświadczenie nie jest wystarczające do oceny sytuacji majątkowej skarżącej, wezwaniem referendarza sądowego wydanym na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. - dalej "p.p.s.a.") zobowiązano skarżącą do złożenia określonych dokumentów i oświadczeń. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca złożyła: zeznania podatkowe za 2016 r. (dochód z tytułu umowy o pracę - [...] zł, przychód z tytułu działalności gospodarczej – [...] zł), zeznanie podatkowe małżonka za 2016 r. (z wykazaną kwotą dochodu - [...] zł), zaświadczenie o wysokości wynagrodzenia, potwierdzenia posiadanego zadłużenia kredytowego oraz salda rachunku bankowego. Postanowieniem z dnia 5 marca 2018 r. referendarz sądowy odmówi skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przewidzianym prawem terminie skarżąca złożyła sprzeciw od wskazanego wyżej postanowienia, w którym wniosła o jego uchylenie w całości i przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła, że zostało wydane z naruszeniem: art. 328 § 2 w zw. z 361 Kodeksu postępowania cywilnego, poprzez brak pełnego uzasadnienia, w tym odniesienia się do argumentów strony skarżącej; art. 5 Kpc poprzez brak pouczenia czy i jak należy dokonać opłaty sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego oraz w ilu egzemplarzach należy go złożyć; art. 102 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych poprzez nieprawidłową interpretację złożonego przez nią oświadczenia majątkowego i nieuwzględnienie jej bezsprzecznie złej sytuacji finansowej. W uzasadnieniu sprzeciwu argumentowała, że wystarczająco przedstawiła swoją sytuację finansową gdyż wskazała wszystkie dane i złożyła stosowne dokumenty, jednak nie zostały one przez sąd wnikliwie ocenione, co potwierdzają ogólnikowe stwierdzenia uzasadniające podjęcie zaskarżonego rozstrzygnięcia. Ponadto skarżąca za irracjonalną i oderwana od realiów uznała tezę referendarza sądowego, że przedsiębiorca powinien "zachować" środki na ewentualne postępowania sądowe. Wyjaśniła, że większość przedsiębiorców boryka się permanentnie z problemami finansowymi i działa na pograniczu opłacalności. Dodała, że nie jest prawdą, że posiada na własność nieruchomości, gdyż te wartościowe stanowią współwłasność jej i męża, a co za tym idzie nie mogą zostać prze nią sprzedane na pokrycie kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: W ocenie Sądu sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że regulacje zawarte w przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi odnośnie prawa pomocy mają charakter zupełny i nie przewidują odesłań do odrębnych przepisów, w tym w szczególności do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, stąd też nie można zgodzić się z postawionymi w sprzeciwie zarzutami naruszenia art. 5, art. 328 § 2 w zw. z 361 Kodeksu postępowania cywilnego czy też art. 102 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, gdyż przepisy te nie znajdują zastosowania w prowadzonym postępowaniu. Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Jak natomiast stanowi art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym, czyli takim, jakiego przyznania domaga się skarżąca, może zostać przyznane w razie wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Powyższy przepis jednoznacznie wskazuje przy tym, że to osoba wnioskująca o przyznanie jej prawa pomocy powinna przedstawić okoliczności, które w sposób przekonujący uprawdopodobnią spełnienie przez nią opisanych wyżej przesłanek. Innymi słowy to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, ma gwarantować stronie możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że strona winna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Odnosząc powyższe do wniosku strony zgodzić się należy z oceną dokonaną przez referendarza sądowego w postanowieniu z dnia 5 marca 2018 r., że strona nie wykazała istnienie ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie tj., że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wbrew zarzutom sformułowanym w sprzeciwie, skarżąca nie przedstawiła bowiem żadnych okoliczności przemawiających za uznaniem, że jej sytuacja jest na tyle obiektywnie trudna i wyjątkowa, że nie jest w stanie pokryć kosztów swojego udziału w postępowaniu sądowym. W tym kontekście za prawidłowe należy uznać stanowisko referendarza sądowego, który konfrontując koszty udziału skarżącej w postępowaniu, tzn. opłaty sądowe, w kwocie nie przekraczającej jednorazowo [...] zł oraz wynagrodzenie dla pełnomocnika z wyboru (radcy prawnego), które nie powinno przekroczyć kwoty [...]zł (§ 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych - Dz. U z 2018 r. poz. 265), z przedstawioną, przez nią sytuację finansową, uznał że, nie spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Prawidłowo przy tym ustalił, że w 2016 roku skarżąca z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskała przychody w wysokości [...] zł, przy kosztach ich uzyskania wynoszących [...] zł, co przyniosło stratę w kwocie [...]zł. Dodatkowo w omawianym okresie skarżąca osiągnęła dochód z tytułu umowy o pracę w kwocie [...]zł. Przyjmując za dominującym w orzecznictwie poglądem, trafnie referendarz sądowy stwierdził, że o potencjale finansowym osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z prowadzonej działalności, a nie dochody (bądź strata) (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011 r., sygn. akt II FZ 542/11). W obrocie gospodarczym strata jest kategorią ekonomiczną oznaczającą brak dochodu do opodatkowania (brak obowiązku zapłaty podatku), wynikającą z nadwyżki kosztów uzyskania nad uzyskanym przychodem, a jej wystąpienie nie jest równoznaczne z brakiem środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13). Nie bez wpływu, na zasadność dokonanej przez referendarza oceny pozostaje fakt, że skarżąca jest właścicielem gruntów rolnych częściowo zabudowanych o znacznej wartości, które mogą stanowić (jeśli nie stanowią) dodatkowe źródło dochodu dla strony. Stosownie zaś do tej okoliczności zgodzić należy się z poglądem, że sposób w jaki właściciel (współwłaściciel) wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę jego potencjalnych możliwości finansowych. W sposób uzasadniony referendarz zwrócił również uwagę, na fakt ponoszenia przez skarżącą znacznych wydatków na spłatę kredytów i w kontekście przesłanki przyznania prawa pomocy uznał, że zobowiązania cywilnoprawne (pożyczka, kredyt) nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania. Zgodzić się przy tym należy, że przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2006 r., sygn. akt II FZ 23/06, niepubl.). Innymi słowy brak jest podstaw, aby przyznać pierwszeństwo zobowiązaniom cywilnym skarżącej przed kosztami z jej udziałem w prowadzonym postępowaniu. Koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Ponadto istotne jest również, że skarżąca nie uczyniła zadość obowiązkowi współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Wnioskodawczyni pomimo wezwania w tym zakresie, nie złożyła wyciągów z rachunków bankowych należących do niej i męża, zaświadczenia z właściwego urzędu pracy o uznaniu jej małżonka za osobę bezrobotną, dokumentów wskazujących do kogo należy lokal w którym mieszka i na jakiej podstawie go zajmuje, zaświadczenia właściwego organu ewidencji ludności o wszystkich osobach zameldowanych pod adresem zamieszkania skarżącej oraz dokumentów wykazujących jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Taka postawa skarżącej ma natomiast negatywne konsekwencje procesowe, gdyż istotnie ogranicza możliwość stwierdzenia istnienia w sprawie ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Dodać w tym miejscu należy, że mimo, iż skarżąca po zapoznaniu się z uzasadnieniem postanowienia referendarza sądowego miała już pełną świadomość takiego negatywnego skutku swojego działania, do sprzeciwu nie dołączyła żadnych dowodów podważających prawidłowość dokonanej przez referendarza oceny. A zawarte w nim argumenty, miały jedynie polemiczny, w stosunku do stanowiska referendarza charakter i nie zostały poparte żadnymi konkretnymi dowodami. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.