II SA/Lu 101/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędzia WSA Ewa Ibrom – sprawozdawca, Protokolant Stażysta Monika Kowalik, po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2005 r. sprawy ze skargi T. P. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz T. P. B. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. II SA/Lu 101/05 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...] grudnia 2004 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...]marca 2004 r., odmawiającą T.P.B. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu stwierdził, że powoływany przez skarżącego fakt pobytu jego matki, będącej wówczas w ciąży, w obozie przesiedleńczym w Z., a następnie w obozie na M. w okresie od grudnia 1943 r. do 8 maja 1944 r., nie może być uznany za represję w stosunku do skarżącego, który urodził się w dniu 15 czerwca 1944 r. Nie jest to działalność kombatancka ani równorzędna z kombatancką. Jednocześnie Kierownik Urzędu podniósł, że przepis art. 8 § 2 kodeksu cywilnego, przyznający zdolność prawną dziecku poczętemu, został skreślony ustawą z dnia 30 sierpnia 1996 r., nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że skarżącemu przysługują uprawnienia przewidziane w ustawie o kombatantach. Od decyzji tej skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniósł T.P.B., wnosząc o jej uchylenie, zarzucając, iż zawężająca interpretacja osoby represjonowanej stanowi rażące naruszenie przepisów ustawy o kombatantach. Zdaniem skarżącego skreślenie przepisu art. 8 § 2 kodeksu cywilnego nie ma wpływu na zasadność jego roszczeń. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, dodatkowo wskazując na uregulowanie sytuacji prawnej dziecka poczętego oraz orzecznictwo na gruncie poprzednio obowiązującego przepisu art. 8 § 2 kodeksu cywilnego. W ocenie Kierownika Urzędu dziecko poczęte może być podmiotem praw i obowiązków jedynie w sytuacjach wyjątkowych, gdy przepisy szczególne przyznają mu wyraźnie zdolność prawną. Organ administracji powołał się także na orzeczenia Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Warszawie i Bydgoszczy, w których podzielony został pogląd Kierownika Urzędu co do braku możliwości przyznania dziecku poczętemu uprawnień kombatanckich. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa materialnego - ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) oraz przepisów postępowania. W myśl przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. kombatantami są osoby, które brały udział w wojnach, działaniach zbrojnych i powstaniach narodowych, wchodząc w skład formacji wojskowych lub organizacji walczących o suwerenność i niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej. Rodzaje działalności kombatanckiej wskazane zostały w przepisie art. 1 ust. 2. Ustawa określa także działalność równorzędną z działalnością kombatancką (art. 2) oraz okresy zaliczane do działalności kombatanckiej lub z nią równorzędnej (art. 3). Z mocy przepisu art. 4 ust. 1 i 2 ustawy jej przepisy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego, wymienionym w pkt 1–4 (są to m.in. okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady) oraz w stosunku do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Skarżący wnosi o przyznanie mu uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu jego ciężarnej matki w hitlerowskim obozie koncentracyjnym. Z twierdzeń skarżącego wynika, że nie urodził się w obozie i po urodzeniu nie przebywał w żadnym obozie. Skarżący wnosi zatem o uznanie, że represjom określonym w ustawie poddany był przed urodzeniem, w okresie życia płodowego. Wprawdzie literalne brzmienie przepisu art. 4 ustawy, mówiącego o osobach, które przebywały w obozach oraz osobach, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom wskazywałoby na objęcie zakresem ustawy osób już narodzonych, jednak wykładnia systemowa i funkcjonalna tego przepisu nakazuje uznanie, że ma on także zastosowanie do osób, które represjom w nim określonym poddane zostały jeszcze przed swoim urodzeniem. Nie sposób bowiem uznać, że pobyt kobiety w ciąży w obozie lub innym miejscu odosobnienia, w warunkach wskazanych w ustawie, stanowił represję tylko wobec kobiety, a nie wobec jej nie narodzonego jeszcze dziecka. Celem unormowania zawartego w przepisie art. 4 ustawy jest przyznanie uprawnień kombatanckich tym wszystkim osobom, które dotknięte zostały określonego rodzaju represjami (nie każda represja okresu wojennego objęta jest działaniem ustawy). Ustawa i rozporządzenie wykonawcze do niej (rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości – Dz. U. Nr 106, poz.1154) wskazują te więzienia, obozy i inne miejsca odosobnienia, w których pobyt - z uwagi na ich charakter i panujące w nich warunki – uznany został za represję w rozumieniu ustawy. Pobyt w jednym z tych miejsc dawałby podstawę do przyznania uprawnień kombatanckich zarówno kobiecie będącej wówczas w ciąży, jak i niewątpliwie dziecku przez nią urodzonemu jeszcze w czasie pobytu w miejscu represji. Przyjęcie, że dziecko urodzone już po opuszczeniu przez ciężarną kobietę więzienia czy obozu nie mogłoby być uznane za ofiarę represji w rozumieniu powołanego przepisu, prowadziłoby do nieuzasadnionego zróżnicowania uprawnień. Godziłoby to w zasadę sprawiedliwości i równości wobec prawa. Pozbawienie uprawnień osób, które represji doznały w łonie matki nie było niewątpliwie intencją ustawodawcy, który w preambule do ustawy podkreślił, że kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek wszystkich rodaków oraz szczególna troska i opieka ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i organizacji społecznych. Argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie podważają przedstawionej wykładni przepisu art. 4 ustawy o kombatantach. W szczególności nie może mieć decydującego znaczenia aktualne brzmienie przepisu art. 8 kodeksu cywilnego. Przepis ten określa bowiem moment nabycia zdolności prawnej, czyli zdolności do tego, by być podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego. Przebywanie w miejscu represji, czy podleganie represjom należą do sfery faktów, których ustalenie daje podstawę do przyznania określonych uprawnień na podstawie ustawy o kombatantach. Przepis art. 4 nie wprowadza przesłanki zdolności prawnej. Okoliczność, że zdolność prawną ma każdy człowiek od chwili urodzenia (art. 8 § 1 kodeksu cywilnego) nie przesądza więc sama przez się o niedopuszczalności uznania pobytu ciężarnej kobiety w obozie za represję także w stosunku do dziecka nienarodzonego. Należy także podnieść, że orzecznictwo sądów cywilnych wielokrotnie dopuszczało ochronę praw dziecka poczętego, niezależnie od unormowania kwestii momentu nabycia przez człowieka zdolności prawnej. Kodeks cywilny zawiera też przepisy przewidujące wprost możliwość nabywania przez dziecko poczęte praw i obowiązków pod warunkiem, że urodzi się żywe (por. przykładowo art. 4461 k.c., który stanowi, że z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem). Można też odwołać się do przepisu art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 ze zm.), przewidującego ochronę prawa do życia, także w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie. Mając wszystkie powyższe argumenty na uwadze uznać należy, że nie jest prawidłowa zwężająca interpretacja pojęcia osoby represjonowanej w rozumieniu ustawy o kombatantach. Nie można podzielić stanowiska organu administracji, iż pobyt ciężarnej matki w obozie hitlerowskim nie stanowił represji w stosunku do nienarodzonego jeszcze dziecka. Taka wykładnia przepisu art. 4 ustawy stanowi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zaskarżona decyzja narusza także przepisy postępowania. Przyjmując błędną interpretację przepisu prawa materialnego nie przeprowadził organ administracji postępowania zmierzającego do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony, co narusza przepis art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego. Kierując się normą prawa materialnego organ administracji powinien był ocenić, jakie fakty mają istotne znaczenie dla sprawy, czy wymagają one udowodnienia i jakie dowody dla udowodnienia tych faktów są potrzebne. Stosownie natomiast do przepisów art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. organ obowiązany był w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona. Obowiązkiem organu administracji było więc ustalenie, zgodnie z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., czy we wskazanym przez wnioskodawcę okresie w obozie hitlerowskim w ZB i obozie na M. przebywała jego ciężarna matka. Należy zauważyć, że w aktach sprawy brak jakiegokolwiek zaświadczenia, potwierdzającego fakt pobytu matki skarżącego w jakimkolwiek obozie. Brak też dowodu, by skarżący lub organ zwracali się o niezbędne informacje do Instytutu Pamięci Narodowej lub Państwowego Muzeum na M., w którym działa Archiwum wydające zaświadczenia o pobycie w obozie. Ponadto zwrócić należy uwagę, że oświadczenia świadków przedstawione przez skarżącego zawierają co najmniej niezrozumiały, prawie jednakowo brzmiący opis zdarzeń tak sformułowany, jakby pochodził on od nieżyjącej już matki skarżącego ("... zostałam aresztowana ... zwolniona ... i dnia 15 czerwca 1944 r. urodziłam syna"). Nie sposób również nie zauważyć, że obaj świadkowie uzyskali uprawnienia kombatanckie z tytułu pobytu w hitlerowskich więzieniach w okresie czerwiec – lipiec 1944 r., a z twierdzeń skarżącego wynika, że matka jego zwolniona została z obozu w dniu 8 maja 1944 r. Wszystkie te okoliczności będą wymagały szczegółowych ustaleń. Rozpoznając sprawę ponownie organ administracji podejmie wszelkie niezbędne czynności proceduralne w celu zebrania pełnego materiału dowodowego, dopiero bowiem wówczas będzie mógł ocenić, czy fakt pobytu matki skarżącego w obozie został udowodniony. Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł , jak w sentencji.