II SA/Lu 105/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak, Asesor WSA Bogusław Wiśniewski (spr.), Protokolant Ref. Małgorzata Poniatowska-Furmaga, po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2005 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r.Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz B. B. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sygn. akt II SA / Lu 105 / 05 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...]grudnia 2004 r Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2004 r Nr [...] odmawiającą przyznania B.B. uprawnień kombatanckich jako dziecku poczętemu w obozie przesiedleńczym w Z. Według organu podnoszona przez zainteresowaną okoliczność pobytu jej ciężarnej matki w hitlerowskim obozie w Z. nie jest represją w rozumieniu ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( tekst. jedn. Dz. U z 2002 r Nr 42, poz.371 ) w stosunku do strony, która była wówczas nienarodzonym jeszcze dzieckiem i nie może zostać potraktowana jako działalność kombatancka ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. Tym samym brak jest podstaw do uznania , iż zostały spełnione przesłanki określone w art. 4 ust.1 pkt.1 lit c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego . W skardze na powyższą decyzję B.B. wnosiła o jej uchylenie. Według skarżącej stanowisko organu jest sprzeczne z poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1996 r sygn .akt III ARN 96 / 95 ( OSNP 1996/24/ 366 ) , zgodnie z którym pojęcie osoby podlegającej represjom w hitlerowskim obozie koncentracyjnym oznacza również dziecko poczęte, jeśli urodziło się żywe. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zaznaczył , iż podstawową kwestią w sprawie jest dokonanie oceny , czy dziecko nienarodzone może korzystać ze statusu osoby, która podlegała represjom w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach. Organ przypomniał , iż dotyczący tej materii wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1996 r ( sygn.akt III ARN 40/96 ) , według którego za osobę podlegającą represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych należy rozumieć także dziecko poczęte , jeżeli urodzi się żywe , w obecnym stanie prawnym utraciło swoja aktualność. Swoje stanowisko Sąd oparł na treści dwóch norm prawnych przyznających warunkowa zdolność prawną dziecku poczętemu , a mianowicie art.8 § 2 k. c i art.1 ust.1 i 2 ustawy o planowaniu rodziny , ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży .Stąd też sformułowany przez niego pogląd , iż " prawo do życia , jako prawo przyrodzone ma konsekwentnie nie tylko osoba fizyczna , ale także od chwili poczęcia każda istota ludzka ( art.1 ust.1 ustawy ) przy czym istota ludzka jest przed urodzeniem nazywana w przepisach ustawy " dzieckiem poczętym ‘’ , którego życie i zdrowie pozostają od tej chwili pod ochrona prawna ( art.1 ust 2 ) ‘’. Na mocy ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r o zmianie ustawy o planowaniu rodziny , ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw ( Dz.U Nr 139, poz.646 ) skreśleniu uległ art. 8 § 2 k. c, zmieniono ponadto treść art.1 ust.1 ustawy i uchylono ust. 2 tego przepisu. Zdaniem organu w obecnej sytuacji należy uznać za wiążącą zasadę określoną w art.8 § 1 k. c , w myśl której zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia. Wszelkie wyjątki od tej zasady muszą znajdować uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej. Takimi przepisami są art. 440 k.c , przyznający uprawnienie do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym osobie , która doznała szkody przed urodzeniem , czy art. 927 § 2 k. c dopuszczający podmiotowość prawną osoby nienarodzonej w ściśle określonej sytuacji prawnej. Taki też pogląd wyrażany jest w orzecznictwie sądowym ( wyrok WSA w Warszawie z dnia 16 września 2004 r sygn. akt V SA/ Wa 1053 / 04 , wyrok WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 30 września 2004 r sygn. akt II SA/ Bd 578/04 ). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Stanowiska Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie można podzielić. Rzeczywiście stosownie do art.8 k. c zdolność prawną uzyskuje człowiek z chwilą urodzenia . Przepis ten łączący zdolność prawną z urodzeniem ma charakter zasady , według której dziecko poczęte nie ma zdolności prawnej , nie może być zatem podmiotem praw i obowiązków. Przepis ten nie reguluje jednak kwestii praw nasciturusa, ale wyłącznie kwestie zdolności prawnej , przyznając ją istniejącym osobom fizycznym. Prawa nasciturusa wynikają z norm szczególnych , regulujących społecznie doniosłe kwestie zarówno z punktu widzenia dziecka, jak i jego rodziców oraz osób trzecich, przy czym przepisy te nie przyznają żadnych praw płodowi w łonie matki , lecz mają jedynie na uwadze prawa przyszłe , które dziecko nabywa dopiero po urodzeniu ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1971 r sygn. akt III CRN 255/71 OSNC 1972/3/59 ). Nie ma zatem uzasadnionych podstaw do traktowania ich jako opartych na założeniu , iż niektórych wypadkach dziecko poczęte ma zdolność prawną. Sytuacja prawna nasciturusa została we wszystkich normach szczególnych uregulowana pod kątem zabezpieczenia i ochrony jego praw w oderwaniu od zagadnienia zdolności prawnej . Nie wprowadzają one więc wyjątków od ogólnej zasady określonej w art. 8 k. c . Wobec tego można je stosować w drodze analogii do innych dziedzin niż w nich unormowane , w sytuacjach , w których zachodzi realna potrzeba i możliwość zabezpieczenia przyszłych praw i interesów dziecka poczętego. Należy przypomnieć, iż w orzecznictwie sądowym , jeszcze przed wejściem życie art. 4461 k .c , utrwalony został pogląd , według którego dziecku , które w okresie rozwoju płodowego doznało uszkodzenia ciała lub utraciło w tym czasie żywiciela , przysługują cywilnoprawne roszczenia odszkodowawcze w stosunku do osoby odpowiedzialnej za powstałą szkodę zarówno w postaci renty ( art. 444 § 2 i art. 446 § 2 k.c) jak i zadośćuczynienia i odszkodowania ( art. 445 § 1 lub art. 446 § 3 k.c ) mimo, że także w tych sytuacjach brak było przepisu przyznającego powyższe roszczenie dziecku , które urodziło się po zdarzeniu uzasadniającym to roszczenie. Wprowadzenie ustawą z dnia 30 sierpnia 1996 r o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw ( Dz. U Nr 139, poz.646 ) art. 4461 k.c wprost przyznającego dziecku z chwilą urodzenia materialnoprawną legitymację dla wystąpienia z roszczeniem z tytułu szkód doznanych przed urodzeniem , jest jedynie kolejnym przejawem dążenia ustawodawcy do zapewnienia maksymalnej ochrony praw nasciturusa w sytuacjach mających dla niego istotne znaczenie . Nie oznacza to jednak, że tym samym wyłączona jest możliwość stosowania rozwiązań przyjętych w normach szczególnych w tym także art. 4461 k.c w drodze analogii również w innych okolicznościach , gdzie zachodzi potrzeba i możliwość zabezpieczenia przyszłych praw i interesów dziecka poczętego. Tak też należy rozumieć skreślenie § 2 art. 8 k.c , skoro przypadki objęcia ochroną prawną nasciturusa nie pozostają w związku z treścią zasady wynikającej z art. 8 k.c, że zdolność prawną każdy człowiek uzyskuje z chwilą urodzenia się. Na konieczność ochrony życia poczętego jako wartości konstytucyjnej zwrócił uwagę także Trybunał Konstytucyjny , który w wyroku z dnia 28 maja 1997 r ( sygn. akt II k 26/ 96 OTK 1997/ 2/ 19 ) podkreślił, że jeśli treścią zasady państwa prawa jest zespół podstawowych dyrektyw wyprowadzanych z istoty demokratycznie stanowionego prawa , a gwarantujących minimum jego sprawiedliwości, to pierwszą taką dyrektywą musi być respektowanie w państwie wartości , bez której wykluczona jest wszelka podmiotowość prawna, tj. życia ludzkiego od początków jego powstania. Życie jako dobro najcenniejsze dla człowieka musi w demokratycznym państwie pozostawać pod ochroną konstytucyjną w każdym stadium jego rozwoju. Powyższe uwagi znajdują odzwierciedlenie w sytuacji ubiegania się o uprawnienia kombatanckie przez osoby , które w okresie represji wojennych przebywały w łonie matki. W wyroku z dnia 29 maja 1996 r sygn. akt III ARN 96/95 ( OSNP 1996/24/368 ) Sąd Najwyższy uznał, iż uprawnienia wynikające z ustawy z dnia 24 stycznia 1991r o kombatantach oraz niektórych innych osobach będących ofiarami represji wojennych oraz okresu powojennego ( tekst jedn. Dz .U z 2002 r Nr 42, poz.371 ze zmianami ) stanowią specyficzną kategorię społecznego odszkodowania , odrębną od odszkodowań według prawa cywilnego, prawa pracy czy prawa ubezpieczeniowego ( cywilnego ) i powinny być przypisywane do zakresu materialnego prawa ubezpieczenia społecznego , nazywanego niekiedy prawem socjalnym. Sąd podkreślił, iż przy badaniu zdolności do nabycia uprawnień z zakresu tego prawa może zaistnieć potrzeba posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa. Jest to oczywiste , skoro chodzi tu o prawa majątkowe i ściśle związane z nimi prawa niemajątkowe ( nazywane w preambule ustawy kombatanckiej ;; głębokim szacunkiem wszystkich rodaków ‘’ ), stanowiące elementy treści stosunków prawnych typu uprawnieniowo – zobowiązaniowego. Jeśli aprobować takie stanowisko, to nie sposób wykluczyć konieczność zapewnienia tych praw i interesów także dziecku poczętemu. Uzasadnione jest zatem twierdzenie, iż kategoria pojęciowa "osób’’ przebywających w hitlerowskich więzieniach , obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady ( art.4 ust.1 pkt.1 lit. a ustawy ) obejmuje zarówno osobę fizyczną, jak też dziecko poczęte , jeżeli urodziło się żywe. Interpretacja powyższa odnosi się także do osób dokumentujących fakt przebywania w innych miejscach odosobnienia o których mowa w art. 4 ust.1 pkt.1 lit.c ustawy . Podkreślić przy tym należy , że jakkolwiek w przepisach prawa brak jest ogólnego zapisu o zrównaniu dzieci poczętych z dziećmi już żyjącymi , to jednak za słuszne uznać należy stanowisko zakładające , że dziecko poczęte , jeżeli urodzi się żywe musi być traktowane z punktu widzenia prawa na równi z dzieckiem już urodzonym , jeżeli sfery ich uprawnień są zbieżne ( por. wyrok SN z dnia 4 kwietnia 1966 r sygn. akt II PR 139 / 66 ( OSNC 1965 / 9 / 158 ). Z tych powodów na podstawie art.145 § 1 pkt.1 lit a ) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz .U Nr 153, poz.1270 ) zaskarżoną decyzję należało uchylić. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 powołanej ustawy.